Τα δημόσια αγαθά έχουν δύο διακριτά χαρακτηριστικά: τη μη δυνατότητα αποκλεισμού και τη μη ανταγωνιστική κατανάλωση.
Από τον Κέλσο | Συντακτική ομάδα Greece2Day
"Μη δυνατότητα αποκλεισμού" σημαίνει ότι το κόστος του να εμποδιστούν όσοι δεν πληρώνουν από το να απολαμβάνουν τα οφέλη ενός αγαθού ή μιας υπηρεσίας είναι απαγορευτικά υψηλό. Αν, για παράδειγμα, ένας επιχειρηματίας διοργανώσει ένα θέαμα πυροτεχνημάτων, οι άνθρωποι μπορούν να το παρακολουθήσουν από τα παράθυρα ή τις αυλές τους. Εφόσον ο διοργανωτής δεν μπορεί να χρεώσει όσους το παρακολουθούν, το θέαμα μπορεί τελικά να μη διοργανωθεί, ακόμη κι αν υπάρχει ισχυρή ζήτηση.
Το παράδειγμα των πυροτεχνημάτων αναδεικνύει το συναφές πρόβλημα του λαθρεπιβάτη. Ακόμη κι αν το θέαμα αξίζει δέκα δολάρια για κάθε θεατή, είναι πιθανό λίγοι να θελήσουν να πληρώσουν αυτό το ποσό στον διοργανωτή. Ο καθένας θα προσπαθήσει να "επωφεληθεί δωρεάν", αφήνοντας τους άλλους να καλύψουν το κόστος και παρακολουθώντας από την αυλή του χωρίς να πληρώσει. Αν δεν μπορεί να βρεθεί λύση στο πρόβλημα του λαθρεπιβάτη, πολύτιμα αγαθά και υπηρεσίες - για τα οποία οι άνθρωποι θα ήταν διαφορετικά πρόθυμοι να πληρώσουν - θα παραμείνουν ανεκμετάλλευτα.
Το δεύτερο χαρακτηριστικό των δημόσιων αγαθών είναι αυτό που οι οικονομολόγοι αποκαλούν "μη ανταγωνιστική κατανάλωση". Ας υποθέσουμε ότι ο διοργανωτής καταφέρνει να αποκλείσει από το θέαμα όσους δεν συνεισφέρουν - για παράδειγμα, αν αυτό μπορεί να το δει κανείς μόνο από έναν ιδιωτικό χώρο. Θα επιβάλλεται εισιτήριο για την είσοδο και όσοι δεν είναι διατεθειμένοι να το πληρώσουν θα αποκλείονται. Αν, όμως, ο χώρος είναι αρκετά μεγάλος, ο αποκλεισμός τους είναι αναποτελεσματικός. Οι μη πληρώνοντες θα μπορούσαν να παρακολουθήσουν το θέαμα χωρίς να αυξηθεί το κόστος του ή να μειωθεί η απόλαυση των υπόλοιπων θεατών. Με άλλα λόγια, η κατανάλωση από ένα άτομο δεν περιορίζει την κατανάλωση από κάποιο άλλο. Παρ’ όλα αυτά, η μη δυνατότητα αποκλεισμού θεωρείται συνήθως το σημαντικότερο από τα δύο χαρακτηριστικά των δημόσιων αγαθών. Αν είναι δυνατός ο αποκλεισμός, οι ιδιώτες επιχειρηματίες θα προσπαθήσουν να εξυπηρετήσουν όσο το δυνατόν περισσότερους πελάτες που πληρώνουν, προσφέροντας ενδεχομένως χαμηλότερες τιμές σε ορισμένους από αυτούς.
Ένα από τα καλύτερα παραδείγματα δημόσιου αγαθού είναι η εθνική άμυνα. Όταν ένας άνθρωπος σε μια γεωγραφική περιοχή προστατεύεται από ξένη επίθεση ή εισβολή, είναι πιθανό να προστατεύονται και οι υπόλοιποι κάτοικοι της ίδιας περιοχής. Έτσι, είναι δύσκολο να χρεωθεί κάθε άτομο ξεχωριστά για την άμυνα, γεγονός που δημιουργεί το κλασικό πρόβλημα του λαθρεπιβάτη. Πράγματι, σχεδόν όλοι οι οικονομολόγοι θεωρούν ότι ο μόνος τρόπος να παρέχεται επαρκές επίπεδο άμυνας είναι να αναλαμβάνει την ευθύνη το κράτος και να τη χρηματοδοτεί μέσω της φορολογίας.
Πολλά άλλα προβλήματα, ωστόσο, που συχνά εκλαμβάνονται ως προβλήματα δημόσιων αγαθών, στην πραγματικότητα δεν είναι - και οι αγορές τα αντιμετωπίζουν αρκετά αποτελεσματικά. Για παράδειγμα, παρότι πολλοί θεωρούν ότι το τηλεοπτικό σήμα είναι δημόσιο αγαθό, οι συνδρομητικές τηλεοπτικές υπηρεσίες κρυπτογραφούν τις μεταδόσεις τους, ώστε όσοι δεν πληρώνουν συνδρομή να μην μπορούν να τις παρακολουθήσουν εύκολα. Με άλλα λόγια, οι πάροχοι βρήκαν τρόπο να αποκλείουν όσους δεν πληρώνουν.
Τόσο στο παρελθόν όσο και σήμερα, ιδιωτικοί δρόμοι χρηματοδοτούνται μέσω διοδίων που καταβάλλουν οι χρήστες τους. Άλλα αγαθά που συχνά θεωρούνται δημόσια - όπως οι υπηρεσίες ιδιωτικής ασφάλειας και πυρόσβεσης - πωλούνται συχνά από ιδιωτικές επιχειρήσεις έναντι αμοιβής. Ο αποκλεισμός όσων δεν πληρώνουν είναι εφικτός. Σε άλλες περιπτώσεις, δυνητικά δημόσια αγαθά χρηματοδοτούνται από διαφημίσεις, όπως συμβαίνει στην τηλεόραση και το ραδιόφωνο.
Ορισμένα αγαθά που έχουν εν μέρει δημόσιο χαρακτήρα μπορούν επίσης να συνδεθούν με την αγορά ιδιωτικών αγαθών, ώστε το συνολικό πακέτο να μοιάζει περισσότερο με ιδιωτικό αγαθό. Τα εμπορικά κέντρα, για παράδειγμα, προσφέρουν στους επισκέπτες σειρά υπηρεσιών που παραδοσιακά θεωρούνται δημόσια αγαθά: φωτισμό, υπηρεσίες ασφάλειας, παγκάκια και τουαλέτες. Θα ήταν πρακτικά δύσκολο να χρεώνεται ξεχωριστά καθεμία από αυτές τις υπηρεσίες. Γι’ αυτό το εμπορικό κέντρο τις χρηματοδοτεί από τα έσοδα των πωλήσεων ιδιωτικών αγαθών στα καταστήματά του. Τα δημόσια και τα ιδιωτικά αγαθά "συνδέονται" μεταξύ τους.
Οι ιδιωτικές πολυκατοικίες με κοινόχρηστους χώρους και οι κοινότητες συνταξιούχων αποτελούν επίσης θεσμούς της αγοράς που συνδέουν δημόσια αγαθά με ιδιωτικές υπηρεσίες. Χρησιμοποιούν τις μηνιαίες συνδρομές των μελών για να παρέχουν διάφορες υπηρεσίες κοινής ωφέλειας.
Ορισμένα δημόσια αγαθά παρέχονται χάρη στα κίνητρα που δημιουργεί η αναγνωρισιμότητα ή χάρη στην προσωπική επιθυμία κάποιου να κάνει καλή δουλειά. Ο Παγκόσμιος Ιστός φιλοξενεί εκατομμύρια προσωπικές ιστοσελίδες και ενημερωτικούς ιστότοπους, οι δημιουργοί των περισσότερων από τους οποίους δεν έχουν πληρωθεί. Οι συντάκτες μπορεί να επιδιώκουν την αναγνώριση ή να θέλουν να επικοινωνήσουν με άλλους για τη δική τους ευχαρίστηση ή για να επηρεάσουν τον τρόπο σκέψης τους.
Ένα ακόμη πιθανό κίνητρο που μπορεί να δώσει λύση είναι η αμοιβαιότητα, ιδίως σε μικρές ομάδες. Μπορεί να συνεισφέρω σε μια συλλογική προσπάθεια ως μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής, για να δείξω ότι είμαι συνεργάσιμο άτομο με ενδιαφέρον για το κοινό καλό. Στη συνέχεια, μπορεί να συνεισφέρεις κι εσύ, με την προσδοκία ότι θα αναπτύξουμε μια διαρκή συμφωνία - συχνά άτυπη - να συνεισφέρουμε και οι δύο με τον ίδιο τρόπο και στο μέλλον. Η συμφωνία μπορεί να αυτοσυντηρείται, αν γνωρίζω ότι η δική μου αποχώρηση θα οδηγήσει και τους άλλους να αποσυρθούν.
Ένα μεγάλο σώμα ανεκδοτολογικών και πειραματικών στοιχείων δείχνει ότι τέτοιες συμφωνίες, αν και ατελείς, είναι συχνά αποτελεσματικές. Οι συγκάτοικοι, για παράδειγμα, έχουν συχνά άτυπες ή ρητές συμφωνίες για το ποιος θα βγάζει τα σκουπίδια ή θα πλένει τα πιάτα. Οι συμφωνίες αυτές δεν επιβάλλονται με συμβόλαιο, αλλά στηρίζονται στην προσδοκία ότι η συνεργασία θα συνεχιστεί.
Άλλα προβλήματα μπορούν να αντιμετωπιστούν με τον καθορισμό ατομικών δικαιωμάτων ιδιοκτησίας στους κατάλληλους οικονομικούς πόρους. Ο καθαρισμός μιας μολυσμένης λίμνης, για παράδειγμα, δημιουργεί πρόβλημα λαθρεπιβάτη αν η λίμνη δεν ανήκει σε κανέναν. Αν, όμως, υπάρχει ιδιοκτήτης, μπορεί να χρεώνει υψηλότερες τιμές στους ψαράδες, στους ιδιοκτήτες σκαφών, στους επισκέπτες που χρησιμοποιούν τη λίμνη για αναψυχή και σε άλλους που ωφελούνται από αυτήν. Στα Βρετανικά Νησιά υπάρχουν πολλές ιδιωτικές λίμνες και, όπως είναι αναμενόμενο, οι ιδιοκτήτες τους φροντίζουν να διατηρούν την ποιότητά τους.
Τα σαφώς καθορισμένα δικαιώματα ιδιοκτησίας μπορούν να αντιμετωπίσουν φαινομενικά προβλήματα δημόσιων αγαθών και σε άλλους περιβαλλοντικούς τομείς, όπως η χρήση γης και η προστασία ειδών. Ο βίσονας έφτασε κοντά στην εξαφάνιση, ενώ η αγελάδα όχι, επειδή οι αγελάδες μπορούσαν να ανήκουν σε ιδιώτες και να εκτρέφονται για κέρδος. Είναι δυσκολότερο να φανταστούμε δικαιώματα ιδιοκτησίας σε κοπάδια ψαριών που να μπορούν να επιβληθούν εύκολα. Γι’ αυτό παρατηρούμε σε αυτόν τον τομέα έναν συνδυασμό κρατικής ρύθμισης και ποσοστώσεων που καθορίζονται από ιδιώτες. Η εξάντληση των αλιευτικών αποθεμάτων παραμένει, ωστόσο, σοβαρό πρόβλημα, όπως και η γενικότερη απώλεια βιοποικιλότητας.
Στα περιβαλλοντικά προβλήματα που αφορούν την ατμόσφαιρα, είναι δύσκολο να φανταστούμε πώς θα μπορούσαν να οριστούν και να εφαρμοστούν αποτελεσματικά δικαιώματα ιδιοκτησίας. Οι μηχανισμοί της αγοράς από μόνοι τους πιθανότατα δεν μπορούν να αποτρέψουν την εξάντληση του στρώματος του όζοντος της Γης. Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι οικονομολόγοι αναγνωρίζουν ότι πιθανότατα είναι αναγκαία μια κρατική ρυθμιστική λύση.
Οι συμβατικές συμφωνίες μπορούν ορισμένες φορές να υπερβούν προβλήματα που διαφορετικά θα συνδέονταν με δημόσια αγαθά και εξωτερικότητες. Αν οι δραστηριότητες έρευνας και ανάπτυξης μιας επιχείρησης ωφελούν και άλλες επιχειρήσεις του ίδιου κλάδου, αυτές μπορούν να ενώσουν τους πόρους τους και να συμφωνήσουν σε ένα κοινό έργο - εφόσον το επιτρέπουν οι κανόνες περί ανταγωνισμού. Κάθε επιχείρηση θα καλύψει μέρος του κόστους και οι επιχειρήσεις που συνεισφέρουν θα μοιραστούν τα οφέλη.
Οι συμβατικές συμφωνίες, όμως, μερικές φορές αποτυγχάνουν. Το κόστος των διαπραγματεύσεων και της επίτευξης συμφωνίας μπορεί να είναι πολύ υψηλό. Ορισμένα από τα μέρη μπορεί να επιδιώξουν να εξασφαλίσουν καλύτερους όρους, με αποτέλεσμα να καταρρεύσει η συμφωνία. Σε άλλες περιπτώσεις, είναι απλώς υπερβολικά δαπανηρό να εντοπιστούν και να γίνουν διαπραγματεύσεις με όλους όσοι θα μπορούσαν να ωφεληθούν από αυτήν. Ένα εργοστάσιο, για παράδειγμα, μπορεί να διαπιστώσει ότι είναι αδύνατο να διαπραγματευτεί απευθείας με κάθε πολίτη που επηρεάζεται, προκειμένου να μειώσει τη ρύπανση.
Οι ατέλειες των λύσεων της αγοράς στα προβλήματα των δημόσιων αγαθών πρέπει να συγκρίνονται με τις ατέλειες των κρατικών λύσεων. Οι κυβερνήσεις βασίζονται στη γραφειοκρατία, ανταποκρίνονται σε ψηφοφόρους που συχνά δεν διαθέτουν επαρκή πληροφόρηση και έχουν ασθενή κίνητρα να υπηρετούν τους καταναλωτές. Γι’ αυτό παράγουν με αναποτελεσματικό τρόπο.
Επιπλέον, οι πολιτικοί μπορεί να προσφέρουν δημόσια "αγαθά" με τρόπο που εξυπηρετεί τα δικά τους συμφέροντα και όχι εκείνα του κοινού. Τα παραδείγματα σπατάλης δημόσιων πόρων και έργων που σχεδιάζονται για να εξυπηρετήσουν συγκεκριμένες εκλογικές περιφέρειες είναι αναρίθμητα. Το κράτος συχνά δημιουργεί το πρόβλημα των "αναγκαστικών επιβατών", υποχρεώνοντας τους πολίτες να στηρίξουν έργα που δεν επιθυμούν.
Όταν υπάρχουν ιδιωτικοί τρόποι να αποφευχθούν ή να μετασχηματιστούν τα προβλήματα των δημόσιων αγαθών, αυτοί είναι συνήθως αποτελεσματικότεροι από τις κρατικές λύσεις.
Add comment
Comments