Η Κίνα πραγματοποίησε μία από τις εντυπωσιακότερες οικονομικές μεταμορφώσεις της σύγχρονης ιστορίας. Άνοιξε τις αγορές της, προσέλκυσε τεράστιες ξένες επενδύσεις, επέτρεψε την ανάπτυξη ιδιωτικών επιχειρήσεων και εντάχθηκε στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου. Αλλά πόσο πραγματικά «αγοραία» έγινε η κινεζική οικονομία;
Από την Αργώ | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Και, κυρίως, μπορεί μια οικονομία της αγοράς να λειτουργήσει μακροπρόθεσμα όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα εξακολουθεί να διατηρεί την τελική εξουσία πάνω στους σημαντικότερους οικονομικούς και πολιτικούς θεσμούς; Ας, εξετάσουμε το ερώτημα μέσα από δύο από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της μετα-μαοϊκής οικονομικής ιστορίας της Κίνας: τον Zhao Ziyang και τον Zhu Rongji. Και οι δύο αντιλήφθηκαν ότι ο μαοϊκός κεντρικός σχεδιασμός είχε αποτύχει. Κατέληξαν όμως σε πολύ διαφορετικά συμπεράσματα για το τι πρέπει να τον αντικαταστήσει.
Zhu Rongji: Αγορές, αλλά με ένα ισχυρό κράτος από πάνω
Ο θάνατος του πρώην πρωθυπουργού Zhu Rongji στις 12 Αυγούστου επανέφερε τη συζήτηση γύρω από την οικονομική κληρονομιά του. Ο Zhu, πρωθυπουργός από το 1998 έως το 2003 και προηγουμένως αντιπρόεδρος της κυβέρνησης με καθοριστικό ρόλο στην οικονομική πολιτική, υπήρξε ένας από τους βασικούς αρχιτέκτονες των μεταρρυθμίσεων της δεκαετίας του 1990. Αναδιάρθρωσε τις κρατικές επιχειρήσεις. Ενίσχυσε τη δημοσιονομική δύναμη της κεντρικής κυβέρνησης. Προώθησε τη μεταρρύθμιση της αγοράς κατοικίας. Και χρησιμοποίησε την ένταξη της Κίνας στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου ως μοχλό για να εκθέσει τις κινεζικές επιχειρήσεις στον διεθνή ανταγωνισμό.
Οι μεταρρυθμίσεις του ήταν κάθε άλλο παρά ήπιες. Σύμφωνα με στοιχεία του οικονομολόγου Nicholas Lardy, κατά τα πρώτα τέσσερα χρόνια της πρωθυπουργίας Zhu η απασχόληση στις κρατικές επιχειρήσεις των αστικών περιοχών μειώθηκε κατά περίπου 34 εκατομμύρια θέσεις εργασίας.
Αλλά ο Zhu δεν έγινε ποτέ υποστηρικτής μιας συνολικής ιδιωτικοποίησης της κινεζικής οικονομίας.
«Κρατάμε τις μεγάλες, αφήνουμε τις μικρές»
Η φιλοσοφία του αποτυπώθηκε στην πολιτική που έγινε γνωστή ως "Grasp the large, let go of the small" – "Κρατάμε τις μεγάλες, αφήνουμε τις μικρές". Πολλές μικρότερες κρατικές επιχειρήσεις πουλήθηκαν, συγχωνεύθηκαν, μεταβιβάστηκαν ή έκλεισαν. Οι μεγάλες επιχειρήσεις, όμως, ιδιαίτερα σε τομείς που το Πεκίνο θεωρούσε στρατηγικής σημασίας, παρέμειναν υπό κρατικό έλεγχο. Εδώ βρίσκεται η ουσία της οικονομικής αντίληψης του Zhu.
Πίστευε στις αγορές. Αλλά πίστευε επίσης σε ένα ισχυρό, τεχνοκρατικό κράτος, το οποίο θα μπορούσε να δημιουργεί τις αγορές, να τις ρυθμίζει και τελικά να τις πειθαρχεί. Η αγορά δεν βρισκόταν πάνω από το κράτος. Λειτουργούσε μέσα στα όρια που καθόριζε το κράτος.
Η μεταρρύθμιση του 1994
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν η μεγάλη φορολογική μεταρρύθμιση του 1994. Η αλλαγή αύξησε δραστικά το μερίδιο των δημοσιονομικών εσόδων που κατευθυνόταν προς την κεντρική κυβέρνηση. Με αυτό τον τρόπο το Πεκίνο ανέκτησε σημαντική οικονομική ισχύ και μεγαλύτερη δυνατότητα να καθορίζει την εθνική οικονομική πολιτική. Αυτό δείχνει και τη μεγάλη αντίφαση του κινεζικού μοντέλου: περισσότερη αγορά στην οικονομία, αλλά ταυτόχρονα ισχυρότερη κεντρική πολιτική εξουσία.
Zhao Ziyang: Από τη μεταρρύθμιση του σχεδιασμού στην αμφισβήτηση του ίδιου του κράτους
Ο Zhao Ziyang ακολούθησε διαφορετική διαδρομή. Υπήρξε πρωθυπουργός από το 1980 έως το 1987 και στη συνέχεια γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος έως το 1989. Ήταν μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της πρώτης δεκαετίας των μεταρρυθμίσεων μετά τον Μάο. Συνδέθηκε με τη μεγαλύτερη αυτονομία των επιχειρήσεων, τη σταδιακή απομάκρυνση από τις διοικητικά καθοριζόμενες τιμές και την αυξανόμενη σημασία των αγορών. Όμως μετά την αντίθεσή του στη χρήση βίας εναντίον των διαδηλωτών της Τιενανμέν το 1989 απομακρύνθηκε από την εξουσία και παρέμεινε σε κατ' οίκον περιορισμό μέχρι τον θάνατό του το 2005.
Κατά τη διάρκεια αυτής της μακράς απομόνωσης, οι οικονομικές και πολιτικές απόψεις του εξελίχθηκαν σημαντικά.
Η συνάντηση με τον Milton Friedman
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον επεισόδιο είχε προηγηθεί το 1988, όταν ο Zhao συναντήθηκε στο Πεκίνο με τον Milton Friedman. Ο Zhao υποστήριζε ότι τα δικαιώματα ιδιοκτησίας έπρεπε να προσδιοριστούν με μεγαλύτερη σαφήνεια. Θεωρούσε επίσης ότι η μεταρρύθμιση των τιμών δεν έπρεπε απλώς να σημαίνει ότι οι κρατικοί αξιωματούχοι θα αναπροσάρμοζαν διοικητικά τις τιμές. Έπρεπε να δημιουργηθεί ένας μηχανισμός μέσα από τον οποίο οι ίδιες οι αγορές θα καθόριζαν τις τιμές.
Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα ήταν η στάση του απέναντι στη χρεοκοπία. Ο Zhao θεωρούσε ότι η δυνατότητα μιας επιχείρησης να αποτύχει ήταν αναγκαία, επειδή επέτρεπε σε νέες και αποτελεσματικότερες επιχειρήσεις να αντικαθιστούν εκείνες που δεν μπορούσαν να επιβιώσουν. Ο Friedman εξακολουθούσε να διαφωνεί με την πεποίθηση του Zhao ότι το κράτος μπορούσε να "διαχειρίζεται την αγορά".
Ωστόσο, είχε εντυπωσιαστεί από το επίπεδο κατανόησης των οικονομικών προβλημάτων από τον Κινέζο ηγέτη.
Το μεγάλο ερώτημα: Ποιος προστατεύει την ιδιοκτησία από το κράτος;
Μετά το 1989 η σκέψη του Zhao προχώρησε ακόμη περισσότερο. Άρχισε να συνδέει την πραγματική λειτουργία μιας οικονομίας της αγοράς όχι μόνο με τις τιμές και τον ανταγωνισμό, αλλά με θεσμούς όπως τα ασφαλή δικαιώματα ιδιοκτησίας, το κράτος δικαίου, την ελευθερία της πληροφόρησης, την ανεξάρτητη Δικαιοσύνη και την πολιτική μεταρρύθμιση. Στα τελευταία χρόνια της ζωής του έφθασε στο συμπέρασμα ότι η κοινοβουλευτική δημοκρατία αποτελούσε το βιωσιμότερο θεσμικό πλαίσιο για ένα σύγχρονο κινεζικό πολιτικό σύστημα.
Η αλλαγή στη σκέψη του ήταν θεμελιώδης. Το πρόβλημα δεν ήταν πλέον απλώς: Πώς μετατρέπουμε μια σχεδιασμένη οικονομία σε οικονομία της αγοράς; Το βαθύτερο ερώτημα ήταν: Πώς εμποδίζουμε την πολιτική εξουσία να ακυρώσει τους θεσμούς από τους οποίους εξαρτάται η ίδια η αγορά;
Το κινεζικό ερώτημα
Εδώ βρίσκεται και η βασική διαφορά ανάμεσα στον Zhao και τον Zhu. Ο Zhu πίστευε ότι ένα ισχυρό και ικανό κράτος μπορούσε να κατασκευάσει και να διαχειριστεί αποτελεσματικές αγορές. Ο Zhao κατέληξε σταδιακά σε ένα διαφορετικό συμπέρασμα: μια αγορά δεν μπορεί να εξαρτάται επ' αόριστον από το αν οι άνθρωποι που ελέγχουν το κράτος επιλέγουν τη δεδομένη στιγμή να την αφήσουν να λειτουργήσει. Και αυτό οδηγεί στο θεμελιώδες ζήτημα των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας.
Εάν κάποιος κατέχει μια επιχείρηση μόνο όσο η πολιτική ηγεσία επιλέγει να αναγνωρίζει την ιδιοκτησία του, πόσο ασφαλές είναι πραγματικά το δικαίωμα ιδιοκτησίας; Εάν τα δικαστήρια δεν μπορούν τελικά να περιορίσουν την πολιτική εξουσία, πόσο ασφαλείς είναι οι συμβάσεις;
Και εάν δεν υπάρχουν θεσμικά αντίβαρα απέναντι στην πολιτική ηγεσία, τι εμποδίζει μια μελλοντική κυβέρνηση να αντιστρέψει τις προηγούμενες οικονομικές μεταρρυθμίσεις;
«Περιφερειακά αποκεντρωμένος αυταρχισμός»
Ο οικονομολόγος Chenggang Xu προσφέρει ένα χρήσιμο θεωρητικό πλαίσιο για να κατανοήσουμε το κινεζικό μοντέλο. Σε σημαντική ακαδημαϊκή εργασία του το 2011 το χαρακτήρισε ως "regionally decentralized authoritarianism" – "περιφερειακά αποκεντρωμένο αυταρχισμό". Η πολιτική εξουσία και ο έλεγχος των στελεχών παρέμεναν συγκεντρωμένα. Οι περιφερειακές κυβερνήσεις, όμως, διέθεταν σημαντική ελευθερία στην οικονομική δραστηριότητα. Αυτό δημιούργησε ένα ασυνήθιστο σύστημα.
Οι κινεζικές περιφέρειες μπορούσαν να πειραματίζονται, να ανταγωνίζονται μεταξύ τους και να αναζητούν νέες οικονομικές λύσεις, χωρίς όμως να αμφισβητείται το πολιτικό μονοπώλιο του κέντρου. Για μεγάλο χρονικό διάστημα ο συνδυασμός λειτούργησε εντυπωσιακά.
Το ερώτημα είναι εάν μπορεί να λειτουργεί επ' αόριστον.
Οι πολιτικές αλλάζουν - οι βαθύτεροι θεσμοί παραμένουν
Ο Xu χρησιμοποιεί επίσης την έννοια των "institutional genes" – "θεσμικών γονιδίων". Η ιδέα είναι ότι ορισμένα θεμελιώδη χαρακτηριστικά ενός πολιτικού και οικονομικού συστήματος αναπαράγονται με την πάροδο του χρόνου. Οι επιμέρους πολιτικές μπορούν να αλλάξουν δραματικά. Οι βαθύτερες δομές εξουσίας, όμως, μπορεί να παραμένουν σχεδόν ανέπαφες. Αυτό, σύμφωνα με την ανάλυση του Wang, είναι ακριβώς ό,τι συνέβη στην Κίνα.
- Οι τιμές απέκτησαν μεγαλύτερη σημασία.
- Οι ιδιωτικές επιχειρήσεις αναπτύχθηκαν.
- Οι ξένες επενδύσεις εκτοξεύθηκαν.
- Οι κρατικές επιχειρήσεις εκτέθηκαν σε μεγαλύτερο ανταγωνισμό.
- Η Κίνα μπήκε στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου.
Όμως η τελική πολιτική εξουσία πάνω στα στελέχη, τη χρηματοδότηση, τα μεγάλα κρατικά περιουσιακά στοιχεία, τα δικαστήρια και την πολιτική οργάνωση παρέμεινε συγκεντρωμένη στο σύστημα του Κομμουνιστικού Κόμματος.
Πότε η οικονομική μεταρρύθμιση γίνεται πολιτειακό ζήτημα
Υπάρχει ένα σημείο πέρα από το οποίο η οικονομική μεταρρύθμιση δεν μπορεί πλέον να περιορίζεται σε ιδιωτικοποιήσεις, απελευθέρωση τιμών, ανταγωνισμό ή άνοιγμα στο διεθνές εμπόριο. Μετατρέπεται σε ζήτημα θεσμών. Εάν τα δικαιώματα ιδιοκτησίας μπορούν να ανακληθούν πολιτικά, δεν είναι απολύτως ασφαλή. Εάν τα δικαστήρια δεν μπορούν να δεσμεύσουν την πολιτική εξουσία, οι συμβάσεις παραμένουν τελικά εξαρτημένες από αυτή.
Και εάν η πολιτική εξουσία δεν αντιμετωπίζει ανεξάρτητους θεσμικούς περιορισμούς, δεν υπάρχει εγγύηση ότι οι οικονομικές ελευθερίες που παραχωρήθηκαν χθες δεν μπορούν να περιοριστούν αύριο. Από αυτή την οπτική, το κινεζικό οικονομικό θαύμα δεν καταργεί το θεσμικό πρόβλημα.
Το αναβάλλει. Και το πραγματικό ερώτημα για το μέλλον της Κίνας δεν είναι απλώς πόσο χώρο θα δώσει το Κομμουνιστικό Κόμμα στην αγορά.
Είναι εάν μια οικονομία της αγοράς μπορεί να αποκτήσει θεσμούς αρκετά ισχυρούς ώστε να λειτουργούν ανεξάρτητα από τις εκάστοτε επιλογές εκείνων που κατέχουν την πολιτική εξουσία.
Add comment
Comments