Στις 30 Οκτωβρίου 1947, 23 χώρες υπέγραψαν στη Γενεύη μια συμφωνία που θα μεταμόρφωνε την παγκόσμια οικονομία. Η Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου (GATT) αποτέλεσε τη βάση για τη σταδιακή κατάργηση εμπορικών φραγμών, την ανάπτυξη των διεθνών συναλλαγών και τη δημιουργία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου.
Από την Αργώ | Συντακτική ομάδα Greece2Day
Στις 30 Οκτωβρίου 1947, ενώ η Ευρώπη προσπαθούσε ακόμη να ανασυγκροτηθεί από τις καταστροφές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, εκπρόσωποι 23 χωρών υπέγραψαν στη Γενεύη τη Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου, γνωστή διεθνώς ως GATT (General Agreement on Tariffs and Trade). Η συμφωνία τέθηκε σε προσωρινή εφαρμογή την 1η Ιανουαρίου 1948 και εξελίχθηκε στον βασικό μηχανισμό οργάνωσης του διεθνούς εμπορίου για σχεδόν μισό αιώνα. Η σημασία της ξεπερνούσε κατά πολύ τη μείωση ορισμένων εισαγωγικών δασμών. Η GATT αντιπροσώπευε μια διαφορετική αντίληψη για τις διεθνείς οικονομικές σχέσεις: ότι το εμπόριο έπρεπε να διέπεται από προβλέψιμους, κοινούς κανόνες και όχι αποκλειστικά από μονομερείς αποφάσεις των κυβερνήσεων.
Για να κατανοήσουμε γιατί αυτή η συμφωνία υπήρξε τόσο σημαντική, πρέπει να επιστρέψουμε στην οικονομική καταστροφή του Μεσοπολέμου.
Το μάθημα της δεκαετίας του 1930
Μετά το χρηματιστηριακό κραχ του 1929 και την έναρξη της Μεγάλης Ύφεσης, πολλές χώρες προσπάθησαν να προστατεύσουν τις εγχώριες επιχειρήσεις τους περιορίζοντας τις εισαγωγές. Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα ήταν ο αμερικανικός νόμος Smoot–Hawley του 1930, ο οποίος αύξησε σημαντικά τους δασμούς σε μεγάλο αριθμό εισαγόμενων προϊόντων. Άλλες χώρες απάντησαν με δικούς τους περιορισμούς, ενώ η διεθνής οικονομία κατακερματίστηκε σε εμπορικά και νομισματικά μπλοκ. Το παγκόσμιο εμπόριο συρρικνώθηκε δραματικά.
Η κατάρρευση δεν οφειλόταν αποκλειστικά στους δασμούς. Η πτώση της ζήτησης, οι τραπεζικές κρίσεις, η αποπληθωριστική πολιτική και η αποδιάρθρωση του διεθνούς νομισματικού συστήματος είχαν επίσης καθοριστική σημασία. Ωστόσο, ο προστατευτισμός επιδείνωσε την κατάσταση, περιορίζοντας περαιτέρω τις διεθνείς συναλλαγές. Το συμπέρασμα που διαμόρφωσαν πολλοί μεταπολεμικοί οικονομικοί σχεδιαστές ήταν ότι η επιστροφή σε ένα σύστημα ανταγωνιστικών εμπορικών περιορισμών θα μπορούσε να υπονομεύσει την οικονομική ανάκαμψη και τη διεθνή συνεργασία.
Η μεταπολεμική οικονομική τάξη σχεδιάστηκε ακριβώς για να αποφύγει την επανάληψη αυτής της εμπειρίας.
Το σχέδιο για μια νέα παγκόσμια οικονομική αρχιτεκτονική
Η GATT δεν εμφανίστηκε ως απομονωμένη πρωτοβουλία. Αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας δημιουργίας διεθνών οικονομικών θεσμών μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1944, η διάσκεψη του Bretton Woods είχε θέσει τις βάσεις για τη δημιουργία του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Οι δύο οργανισμοί θα αναλάμβαναν διαφορετικούς ρόλους: το ΔΝΤ στη διεθνή νομισματική συνεργασία και την αντιμετώπιση προβλημάτων ισοζυγίου πληρωμών, και η Παγκόσμια Τράπεζα αρχικά στη χρηματοδότηση της ανασυγκρότησης και στη συνέχεια της ανάπτυξης.
Παράλληλα, οι κυβερνήσεις σχεδίαζαν τη δημιουργία ενός τρίτου θεσμού, του Διεθνούς Οργανισμού Εμπορίου (International Trade Organization – ITO). Ο οργανισμός αυτός θα διαμόρφωνε κανόνες για το διεθνές εμπόριο, την απασχόληση και ορισμένες επιχειρηματικές πρακτικές. Το σχέδιο, ωστόσο, δεν ολοκληρώθηκε. Ο Χάρτης της Αβάνας του 1948, που προέβλεπε την ίδρυση του ITO, δεν τέθηκε ποτέ σε ισχύ, καθώς δεν εξασφάλισε την αναγκαία πολιτική υποστήριξη, ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Έτσι, η GATT, που αρχικά είχε σχεδιαστεί ως προσωρινό πλαίσιο εμπορικών κανόνων, κατέληξε να λειτουργεί ως το βασικό πολυμερές εμπορικό σύστημα για τις επόμενες δεκαετίες.
Τι ακριβώς συμφώνησαν οι 23 χώρες;
Η αρχική συμφωνία περιλάμβανε διαπραγματεύσεις για περίπου 45.000 δασμολογικές παραχωρήσεις, οι οποίες αφορούσαν εμπορικές ροές αξίας περίπου $10 δισεκατομμυρίων εκείνης της εποχής. Οι συμμετέχουσες χώρες δεν συμφώνησαν να καταργήσουν όλους τους δασμούς. Αντίθετα, δεσμεύτηκαν να περιορίσουν ορισμένα εμπόδια στο εμπόριο και να ακολουθούν κοινές αρχές στις μεταξύ τους συναλλαγές. Η βασική φιλοσοφία της GATT στηριζόταν σε τρεις πυλώνες.
1. Η αρχή του μάλλον ευνοούμενου κράτους
Η αρχή του Most-Favoured-Nation (MFN) προβλέπει, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις, ότι ένα εμπορικό πλεονέκτημα που παρέχεται σε μία χώρα πρέπει να επεκτείνεται και στους υπόλοιπους εμπορικούς εταίρους που καλύπτονται από τη συμφωνία. Για παράδειγμα, εάν μια χώρα μειώσει τον δασμό εισαγωγής ενός προϊόντος από 15% σε 5% για έναν εταίρο, κατά κανόνα οφείλει να εφαρμόσει την ίδια μεταχείριση και στους υπόλοιπους.
Σκοπός είναι να περιορίζονται οι διακρίσεις μεταξύ εμπορικών εταίρων.
2. Η εθνική μεταχείριση
Η δεύτερη αρχή αφορά τη μεταχείριση των εισαγόμενων προϊόντων μετά την είσοδό τους στην εγχώρια αγορά. Μια κυβέρνηση δεν πρέπει, κατά κανόνα, να επιβάλλει σε εισαγόμενα προϊόντα δυσμενέστερη εσωτερική φορολογική ή κανονιστική μεταχείριση σε σχέση με αντίστοιχα εγχώρια προϊόντα.
Η αρχή αυτή επιδιώκει να αποτρέψει την αντικατάσταση των δασμών από συγκαλυμμένες διακρίσεις.
3. Η σταδιακή μείωση των εμπορικών φραγμών
Η GATT δημιούργησε έναν μηχανισμό διαδοχικών διαπραγματεύσεων, μέσα από τις οποίες οι χώρες μπορούσαν να συμφωνούν σε μειώσεις δασμών και σε άλλους κανόνες για το εμπόριο. Οι διαπραγματεύσεις αυτές πραγματοποιούνταν σε γύρους, επιτρέποντας τη σταδιακή διεύρυνση των δεσμεύσεων. Το σύστημα δεν εξάλειψε τον προστατευτισμό, αλλά τον περιόρισε και τον υπήγαγε σε ένα πιο προβλέψιμο πλαίσιο.
Οκτώ γύροι διαπραγματεύσεων που άλλαξαν το διεθνές εμπόριο
Από το 1947 έως το 1994 πραγματοποιήθηκαν οκτώ σημαντικοί γύροι πολυμερών εμπορικών διαπραγματεύσεων.
Οι διαπραγματεύσεις δεν περιορίστηκαν στην απλή μείωση δασμών. Σταδιακά επεκτάθηκαν σε ζητήματα όπως οι επιδοτήσεις, οι τεχνικοί περιορισμοί στο εμπόριο, οι κανόνες αντιντάμπινγκ, η γεωργία και οι υπηρεσίες. Η πρόοδος ήταν σημαντική. Σύμφωνα με ιστορικά στοιχεία του ΠΟΕ, ο γύρος Kennedy οδήγησε σε σταθμισμένη μείωση 38% των δασμών σε βιομηχανικά προϊόντα των βιομηχανικών χωρών, ενώ ο γύρος Tokyo πέτυχε αντίστοιχη μείωση 33%, με διαφορετικές περιόδους και βάσεις υπολογισμού.
Η σταδιακή μείωση των εμπορικών φραγμών συνέβαλε στη διεύρυνση των διεθνών αγορών και στη δημιουργία νέων δυνατοτήτων για επιχειρήσεις και καταναλωτές.
1995: Η GATT δίνει τη θέση της στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου
Η σημαντικότερη θεσμική εξέλιξη ήρθε μετά την ολοκλήρωση του Γύρου της Ουρουγουάης. Την 1η Ιανουαρίου 1995 ιδρύθηκε ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (World Trade Organization – WTO). Σε αντίθεση με το προσωρινό θεσμικό πλαίσιο της GATT, ο ΠΟΕ δημιουργήθηκε ως μόνιμος διεθνής οργανισμός με ευρύτερες αρμοδιότητες. Το σύστημά του περιέλαβε κανόνες για το εμπόριο αγαθών, τις υπηρεσίες και τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, καθώς και έναν πιο θεσμοθετημένο μηχανισμό επίλυσης εμπορικών διαφορών. Η GATT δεν εξαφανίστηκε ως νομικό κείμενο. Η αναθεωρημένη GATT του 1994 εξακολουθεί να αποτελεί θεμελιώδες μέρος των συμφωνιών του ΠΟΕ για το εμπόριο αγαθών.
Πώς επηρέασε η GATT την παγκόσμια οικονομία;
Η σημασία της GATT μπορεί να αναλυθεί μέσα από τέσσερις βασικές οικονομικές επιδράσεις. Πρώτον, ενίσχυσε την εξειδίκευση και τα συγκριτικά πλεονεκτήματα. Οι χώρες απέκτησαν μεγαλύτερη δυνατότητα να παράγουν και να εξάγουν αγαθά στα οποία είχαν σχετικά χαμηλότερο κόστος ευκαιρίας.
Δεύτερον, αύξησε τον ανταγωνισμό. Η μείωση των εμπορικών εμποδίων επέτρεψε σε περισσότερες επιχειρήσεις να δραστηριοποιούνται σε ξένες αγορές, ασκώντας πίεση στις τιμές και ενθαρρύνοντας την παραγωγικότητα.
Τρίτον, διευκόλυνε τις οικονομίες κλίμακας. Επιχειρήσεις που προηγουμένως περιορίζονταν στις εγχώριες αγορές τους μπορούσαν να απευθύνονται σε πολύ μεγαλύτερο αριθμό καταναλωτών.
Τέταρτον, αύξησε την προβλεψιμότητα. Οι κοινά αποδεκτοί κανόνες περιόρισαν μέρος της αβεβαιότητας που προκαλούσαν οι μονομερείς εμπορικές αποφάσεις.
Αυτές οι επιδράσεις δεν σημαίνουν ότι το ελεύθερο εμπόριο ωφελεί όλους εξίσου. Ορισμένοι κλάδοι και εργαζόμενοι αντιμετωπίζουν μεγαλύτερο ανταγωνισμό, ενώ οι οικονομίες μπορεί να χρειάζονται πολιτικές προσαρμογής, επανεκπαίδευσης και κοινωνικής προστασίας. Επιπλέον, η μεγάλη ανάπτυξη του παγκόσμιου εμπορίου μετά το 1945 δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στη GATT. Συνέβαλαν επίσης η τεχνολογική πρόοδος, οι μεταφορές, οι επενδύσεις και η μεταπολεμική οικονομική ανάπτυξη.
Από την παγκοσμιοποίηση στον νέο προστατευτισμό
Η επέτειος της 30ής Οκτωβρίου αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη σημερινή διεθνή οικονομία. Οι εμπορικές σχέσεις δεν καθορίζονται πλέον μόνο από τη μείωση των δασμών. Η ασφάλεια των εφοδιαστικών αλυσίδων, οι επιδοτήσεις στρατηγικών βιομηχανιών, οι τεχνολογικοί περιορισμοί και οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις επηρεάζουν ολοένα περισσότερο τις αποφάσεις των κυβερνήσεων. Η οικονομική ασφάλεια και η στρατηγική αυτονομία έχουν αναδειχθεί σε σημαντικά ζητήματα της εμπορικής πολιτικής. Αυτό δημιουργεί μια θεμελιώδη ένταση.
Από τη μία πλευρά, οι κυβερνήσεις επιδιώκουν να προστατεύσουν κρίσιμους παραγωγικούς κλάδους και να περιορίσουν επικίνδυνες εξαρτήσεις. Από την άλλη, οι εμπορικοί περιορισμοί μπορούν να αυξήσουν το κόστος παραγωγής, να περιορίσουν τον ανταγωνισμό και να προκαλέσουν αντίποινα. Η βασική οικονομική πρόκληση είναι να συνδυαστούν οι εύλογες ανάγκες ασφάλειας με τα οφέλη ενός ανοικτού, προβλέψιμου εμπορικού συστήματος.
Το δίδαγμα της 30ής Οκτωβρίου 1947
Η GATT γεννήθηκε από την εμπειρία μιας περιόδου κατά την οποία η οικονομική κρίση, ο προστατευτισμός και οι διεθνείς συγκρούσεις είχαν αποσταθεροποιήσει την παγκόσμια οικονομία. Οι δημιουργοί της δεν κατάργησαν τις εμπορικές αντιπαραθέσεις. Δημιούργησαν όμως ένα σύστημα μέσα στο οποίο αυτές μπορούσαν να αντιμετωπίζονται με διαπραγματεύσεις και κοινούς κανόνες. Από τις 23 χώρες της Γενεύης το 1947 έως τη δημιουργία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου το 1995, η ιστορία της GATT αποτυπώνει μία από τις σημαντικότερες θεσμικές μεταβολές της μεταπολεμικής οικονομίας.
Το διαχρονικό της δίδαγμα είναι ότι το διεθνές εμπόριο δεν χρειάζεται μόνο ανοικτές αγορές. Χρειάζεται και κανόνες που δημιουργούν εμπιστοσύνη μεταξύ των χωρών.
Add comment
Comments