Υπάρχουν λογοτεχνικά έργα που ανήκουν στην εποχή τους και άλλα που μοιάζουν να έχουν γραφτεί για το μέλλον. Οι "Επικίνδυνες Σχέσεις" (Les Liaisons dangereuses) του Πιερ-Αμπρουάζ Σοντερλό ντε Λακλό ανήκουν αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία.
Όταν κυκλοφόρησε το 1782, το επιστολικό αυτό μυθιστόρημα σκανδάλισε τη γαλλική αριστοκρατία με τις περιγραφές αποπλάνησης, εξαπάτησης και ηθικής διαφθοράς. Σήμερα, σχεδόν δυόμισι αιώνες αργότερα, διαβάζεται με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο.
Δεν αποτελεί μόνο μια ιστορία ερωτικών παιχνιδιών, αλλά μια εντυπωσιακά σύγχρονη μελέτη για τη δύναμη, τη χειραγώγηση και τις αόρατες μορφές εξουσίας που διαπερνούν τις ανθρώπινες σχέσεις.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί αναγνώστες και σχολιαστές βλέπουν πλέον στο έργο του Λακλό μια πρόωρη διερεύνηση ζητημάτων που βρέθηκαν στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης μετά την εμφάνιση του κινήματος #MeToo.
Ο έρωτας ως πεδίο εξουσίας
Το μεγαλύτερο λάθος είναι να αντιμετωπίζει κανείς τις “Επικίνδυνες Σχέσεις” ως ένα ακόμη ερωτικό μυθιστόρημα.
Ο Λακλό δεν ενδιαφέρεται να περιγράψει τον έρωτα. Τον ενδιαφέρει να αποκαλύψει πώς ο έρωτας μπορεί να μετατραπεί σε εργαλείο κυριαρχίας.
Η Μαρκησία ντε Μερτέιγ και ο Υποκόμης ντε Βαλμόν δεν ερωτεύονται πραγματικά. Αντιμετωπίζουν τους ανθρώπους ως πιόνια σε μια περίπλοκη παρτίδα στρατηγικής. Κάθε κατάκτηση αυξάνει το κύρος τους. Κάθε εξαπάτηση επιβεβαιώνει την ανωτερότητά τους. Κάθε ανθρώπινη αδυναμία μετατρέπεται σε όπλο.
Ο έρωτας παύει να είναι συναίσθημα και γίνεται μορφή εξουσίας.
Η πρώτη μεγάλη ανατομία της χειραγώγησης
Το μυθιστόρημα αποτελείται αποκλειστικά από επιστολές. Η επιλογή αυτή δεν είναι απλώς λογοτεχνικό εύρημα. Επιτρέπει στον αναγνώστη να βλέπει κάθε χαρακτήρα να αλλάζει πρόσωπο ανάλογα με τον συνομιλητή του. Άλλο γράφει στη μία επιστολή και άλλο αποκαλύπτει στην επόμενη.
Ο Λακλό δείχνει ότι η χειραγώγηση δεν στηρίζεται μόνο στα ψέματα. Βασίζεται στην επιδέξια διαχείριση της εικόνας, στη δημιουργία προσωπείων και στην εκμετάλλευση των επιθυμιών του άλλου.
Διαβάζοντας το βιβλίο σήμερα, δύσκολα δεν θα σκεφτεί κανείς έναν κόσμο όπου η δημόσια εικόνα, η επιρροή και η κατασκευή αφηγημάτων έχουν αποκτήσει πρωτοφανή σημασία.
Μια κοινωνία λίγο πριν καταρρεύσει
Οι “Επικίνδυνες Σχέσεις” γράφονται μόλις επτά χρόνια πριν από τη Γαλλική Επανάσταση.
Η αριστοκρατία που περιγράφει ο Λακλό έχει χάσει κάθε επαφή με την πραγματικότητα. Οι ήρωες δεν παράγουν τίποτα, δεν δημιουργούν τίποτα και δεν υπηρετούν κανένα υψηλότερο ιδανικό.
Το μοναδικό τους ενδιαφέρον είναι η κοινωνική κυριαρχία.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον η αποπλάνηση γίνεται παιχνίδι, η εξαπάτηση μορφή διασκέδασης και η ηθική αντιμετωπίζεται ως εμπόδιο.
Το έργο λειτουργεί έτσι και ως μια σκληρή πολιτική αλληγορία για την παρακμή ενός ολόκληρου κοινωνικού συστήματος.
Διαβάστε ακόμα: Ο George Orwell το νέο «θύμα» της woke επέλασης στα σχολεία
Από τον 18ο αιώνα στους «πολέμους» του #MeToo
Αυτό είναι ίσως το σημείο όπου το έργο αποκτά τη μεγαλύτερη επικαιρότητα.
Οι δημόσιες συγκρούσεις που ακολούθησαν την εμφάνιση του κινήματος #MeToo δεν περιορίστηκαν στην καταγγελία περιστατικών σεξουαλικής βίας. Άνοιξαν μια πολύ βαθύτερη συζήτηση γύρω από τη σχέση ανάμεσα στη συναίνεση και την εξουσία.
Πόσο ελεύθερη είναι μια επιλογή όταν ο ένας διαθέτει τεράστια επαγγελματική, κοινωνική ή οικονομική ισχύ;
Μπορεί να υπάρξει πραγματική συναίνεση όταν η ανισορροπία δύναμης είναι τόσο μεγάλη;
Ακριβώς αυτά τα ερωτήματα θέτει ο Λακλό ήδη από τον 18ο αιώνα.
Οι περισσότεροι χαρακτήρες του δεν υποκύπτουν στη φυσική βία. Υποκύπτουν στην κοινωνική πίεση. Στην ψυχολογική επιρροή. Στην ανάγκη κοινωνικής αποδοχής. Στην επιδέξια χειραγώγηση.
Με άλλα λόγια, στις μορφές εξουσίας που είναι πολύ δυσκολότερο να αναγνωριστούν.
Ο Βαλμόν δεν είναι απλώς ένας γόης
Ο Υποκόμης ντε Βαλμόν συχνά αντιμετωπίζεται ως ένας αθεράπευτος γυναικάς. Στην πραγματικότητα είναι κάτι πολύ πιο σύνθετο. Δεν τον ενδιαφέρει τόσο ο έρωτας όσο η απόδειξη ότι μπορεί να επιβληθεί πάνω στους άλλους. Η κατάκτηση λειτουργεί ως επιβεβαίωση της δύναμής του.
Αυτός είναι και ο λόγος που πολλοί μελετητές βλέπουν στον χαρακτήρα του στοιχεία που θυμίζουν αρκετές από τις υποθέσεις κατάχρησης εξουσίας οι οποίες ήρθαν στο φως τις τελευταίες δεκαετίες: η γοητεία, η κοινωνική θέση και η επιρροή αξιοποιούνται ως μέσα ελέγχου και όχι ως χαρακτηριστικά μιας ισότιμης σχέσης.
Η Μερτέιγ ανατρέπει κάθε στερεότυπο
Εάν όμως ο Βαλμόν προσωποποιεί την αλαζονεία της εξουσίας, η Μαρκησία ντε Μερτέιγ καταρρίπτει κάθε απλοϊκή διάκριση ανάμεσα σε θύτες και θύματα. Πρόκειται για μία από τις πιο πολύπλοκες γυναικείες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Γνωρίζει ότι η κοινωνία περιορίζει τις γυναίκες. Αντί όμως να υποταχθεί στους κανόνες της, αποφασίζει να χρησιμοποιήσει τους ίδιους μηχανισμούς εξουσίας που χρησιμοποιούν οι άνδρες. Εξαπατά. Χειραγωγεί. Εκδικείται. Σχεδιάζει. Καταστρέφει.
Ο Λακλό αποφεύγει έτσι μια εύκολη ηθική κατηγοριοποίηση. Δεν παρουσιάζει έναν κόσμο όπου οι άνδρες είναι πάντοτε θύτες και οι γυναίκες πάντοτε θύματα. Παρουσιάζει έναν κόσμο όπου η δίψα για κυριαρχία μπορεί να διαφθείρει οποιονδήποτε.
Η μεγάλη διαφορά από τις σύγχρονες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του έργου είναι ότι αρνείται να προσφέρει εύκολες απαντήσεις.
Στις σύγχρονες πολιτισμικές αντιπαραθέσεις γύρω από το #MeToo συχνά διαμορφώθηκαν δύο αντίθετες προσεγγίσεις. Η μία υποστήριξε ότι κάθε μεγάλη ανισορροπία ισχύος καθιστά προβληματική οποιαδήποτε ερωτική σχέση. Η άλλη προειδοποίησε ότι υπάρχει κίνδυνος να εξαφανιστεί η προσωπική ευθύνη και να αντιμετωπίζεται κάθε σχέση αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της εξουσίας.
Ο Λακλό δεν υιοθετεί καμία από τις δύο θέσεις.
Δείχνει ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι πολύ πιο σύνθετη. Η επιθυμία, η φιλοδοξία, ο ναρκισσισμός, η ματαιοδοξία, η εξουσία και η εξαπάτηση συνυπάρχουν και αλληλοτροφοδοτούνται. Δεν υπάρχουν εύκολοι διαχωρισμοί.
Ένα βιβλίο που εξακολουθεί να προκαλεί
Ίσως αυτό να εξηγεί γιατί οι “Επικίνδυνες Σχέσεις” εξακολουθούν να διαβάζονται, να μεταφέρονται στον κινηματογράφο και στο θέατρο και να προκαλούν έντονες συζητήσεις σχεδόν 250 χρόνια μετά την έκδοσή τους.
Το έργο δεν μας μιλά τόσο για τον έρωτα όσο για την ανθρώπινη φύση.
Μας υπενθυμίζει ότι οι πιο επικίνδυνες μορφές εξουσίας δεν επιβάλλονται πάντοτε με τη βία.
Συχνά εμφανίζονται μεταμφιεσμένες σε γοητεία, σε κοινωνικό κύρος, σε επιρροή ή ακόμη και σε αγάπη.
Και ίσως γι' αυτό το μυθιστόρημα του Λακλό παραμένει τόσο επίκαιρο. Επειδή πολύ πριν η κοινωνία αρχίσει να συζητά για τη συναίνεση, τη χειραγώγηση και τις ανισορροπίες ισχύος, εκείνος είχε ήδη περιγράψει με εντυπωσιακή διορατικότητα πόσο λεπτή μπορεί να είναι η γραμμή που χωρίζει την αποπλάνηση από την κατάχρηση εξουσίας.
Add comment
Comments