Λίγα έργα της παγκόσμιας δραματουργίας αποτυπώνουν με τόση σκληρότητα τη σύγκρουση ανάμεσα στη φιλοδοξία και την ανθρώπινη ευτυχία όσο ο Τζων Γαβριήλ Μπόρκμαν.
Το προτελευταίο έργο του Ερρίκου Ίψεν, που παρουσιάστηκε το 1896, θεωρείται από πολλούς η πιο σκοτεινή και απαισιόδοξη δημιουργία του μεγάλου Νορβηγού συγγραφέα.
Στον πυρήνα του έργου βρίσκεται η τραγική μορφή του Τζων Γαβριήλ Μπόρκμαν, ενός πρώην τραπεζίτη που γνώρισε δόξα, ισχύ και κοινωνική καταξίωση, πριν καταρρεύσει θεαματικά εξαιτίας οικονομικών σκανδάλων και κατάχρησης εμπιστοσύνης.
Αφού εκτίει την ποινή του, απομονώνεται στο πατρικό του σπίτι, ζώντας σαν φάντασμα του εαυτού του και αρνούμενος να αποδεχθεί την ήττα του.
Ο Μπόρκμαν δεν θεωρεί τον εαυτό του εγκληματία. Αντίθετα, πιστεύει πως ήταν ένας οραματιστής που αδικήθηκε από την κοινωνία.
Στο μυαλό του εξακολουθεί να βλέπει τον εαυτό του ως έναν άνθρωπο που θα μπορούσε να αλλάξει τον κόσμο μέσω της οικονομικής δύναμης και της βιομηχανικής ανάπτυξης. Αυτή ακριβώς η αδυναμία του να αναγνωρίσει τα λάθη του είναι που τον μετατρέπει σε τραγικό ήρωα.
Η εξουσία ως υποκατάστατο της αγάπης
Το έργο δεν είναι απλώς μια ιστορία οικονομικής καταστροφής. Είναι μια μελέτη πάνω στο τίμημα της φιλοδοξίας. Ο Μπόρκμαν θυσιάζει την αγάπη για την εξουσία και το προσωπικό συναίσθημα για την κοινωνική άνοδο.
Ο Ίψεν παρουσιάζει έναν άνθρωπο που πίστεψε ότι μπορεί να κατακτήσει τον κόσμο, αλλά τελικά έχασε την οικογένεια, τους φίλους και την ίδια του την ψυχή. Η οικονομική δύναμη λειτουργεί ως υποκατάστατο της ανθρώπινης επαφής και, όταν αυτή χάνεται, αποκαλύπτεται το απόλυτο υπαρξιακό κενό.
Ένα έργο εκπληκτικά σύγχρονο
Παρότι γράφτηκε στα τέλη του 19ου αιώνα, το έργο μοιάζει να μιλά απευθείας στον 21ο αιώνα. Οι θεματικές του - χρηματοπιστωτική αλαζονεία, κατάρρευση τραπεζών, προσωπική ευθύνη, πολιτική επιρροή και κοινωνική υποκρισία – παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρες.
Μετά τις σύγχρονες οικονομικές κρίσεις, πολλοί κριτικοί είδαν στον Μπόρκμαν μια πρόωρη λογοτεχνική απεικόνιση των ανθρώπων που οικοδόμησαν οικονομικές αυτοκρατορίες θεωρώντας τους εαυτούς τους υπεράνω κανόνων και κοινωνικών συνεπειών.
Η τελική συντριβή
Στο φινάλε του έργου, ο Μπόρκμαν επιχειρεί μια τελευταία απόδραση από τη φυλακή που έχει δημιουργήσει ο ίδιος για τον εαυτό του. Η φύση, το χιόνι και ο παγωμένος βορράς λειτουργούν συμβολικά ως δυνάμεις κάθαρσης αλλά και καταδίκης.
Η κατάληξη δεν προσφέρει λύτρωση. Προσφέρει μόνο την αναγνώριση μιας μεγάλης αλήθειας: ότι η ζωή που αφιερώνεται αποκλειστικά στην εξουσία και στη φιλοδοξία είναι καταδικασμένη να καταλήξει στη μοναξιά.
Γιατί παραμένει σπουδαίο έργο
Ο "Τζων Γαβριήλ Μπόρκμαν" δεν είναι απλώς ένα θεατρικό για έναν έκπτωτο τραπεζίτη. Είναι μια βαθιά πολιτική και φιλοσοφική αλληγορία για την ανθρώπινη ύβρη.
Ο Ίψεν εξετάζει το ερώτημα που απασχολεί κάθε εποχή: πόσο μακριά μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος κυνηγώντας τη δύναμη πριν χάσει τον εαυτό του;
Γι’ αυτό και περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη συγγραφή του, το έργο εξακολουθεί να συγκινεί, να προβληματίζει και να μοιάζει ανατριχιαστικά σύγχρονο.
Add comment
Comments