Η φιλοσοφία της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας: Η διαχρονική παρακαταθήκη του Κώστα Γεωργουσόπουλου

Τον Δεκέμβριο του 2019, το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Αθηναίων φιλοξένησε μία από τις σημαντικότερες διαλέξεις των τελευταίων ετών για το αρχαίο ελληνικό δράμα.

Ο σπουδαίος θεατρολόγος, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου Κώστας Γεωργουσόπουλος ανέπτυξε το θέμα "Η φιλοσοφία της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας", στο πλαίσιο των Διεπιστημονικών Σεμιναρίων Φιλοσοφίας του ακαδημαϊκού έτους 2019-2020.

Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε στις 9 Δεκεμβρίου 2019 με τη διοργάνωση της Διεθνούς Επιστημονικής Εταιρείας Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας και τη στήριξη του Σωματείου "Διόνυσος", ενώ καταγράφηκε και παρουσιάστηκε από τις "Φρυκτωρίες".  

Η διάλεξη αποτελεί σήμερα ένα πολύτιμο πνευματικό ντοκουμέντο, καθώς συμπυκνώνει τη βαθιά γνώση ενός ανθρώπου που αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στη μελέτη, τη μετάφραση και την ερμηνεία του αρχαίου ελληνικού θεάτρου.

Η τραγωδία ως φιλοσοφία σε θεατρική μορφή

Ο Γεωργουσόπουλος υποστήριξε ότι η αρχαία ελληνική τραγωδία δεν είναι απλώς ένα λογοτεχνικό ή θεατρικό είδος. Πρόκειται για μια μορφή φιλοσοφικού στοχασμού, η οποία χρησιμοποιεί τη σκηνή αντί της πραγματείας και τους ήρωες αντί των αφηρημένων εννοιών.

Όπως επισήμανε, η γέννηση της τραγωδίας συμπίπτει χρονικά με την εμφάνιση της ελληνικής φιλοσοφίας. Δεν πρόκειται για μια τυχαία σύμπτωση.

Και τα δύο αποτελούν προϊόντα της ίδιας ιστορικής στιγμής, όταν η ανθρώπινη σκέψη άρχισε να εγκαταλείπει τις μυθικές εξηγήσεις και να αναζητά λογικές, ηθικές και πολιτικές ερμηνείες για τον κόσμο.  

Η μεγάλη ανακάλυψη της Αθήνας

Ένα από τα βασικά σημεία της ομιλίας ήταν η διαπίστωση ότι η τραγωδία αποτελεί αποκλειστικά αθηναϊκή επινόηση.

Ο Γεωργουσόπουλος εξήγησε ότι δεν είναι τυχαίο πως η τραγωδία γεννήθηκε στην Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., παράλληλα με τη δημοκρατία, τη φιλοσοφία και την ανάπτυξη του δημόσιου διαλόγου.

Η πόλη που επινόησε την πολιτική συμμετοχή των πολιτών δημιούργησε ταυτόχρονα και ένα θέατρο που έθετε δημόσια τα πιο δύσκολα ερωτήματα γύρω από τη δικαιοσύνη, την εξουσία, τη βία και την ανθρώπινη ευθύνη.  

Η τραγωδία, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν θα μπορούσε να γεννηθεί σε μια αυταρχική κοινωνία. Χρειαζόταν μια πολιτεία όπου οι ιδέες μπορούσαν να συγκρούονται ελεύθερα μπροστά στους πολίτες.

Ο άνθρωπος απέναντι στη μοίρα

Στον πυρήνα της τραγωδίας βρίσκεται η αιώνια σύγκρουση ανάμεσα στην ανθρώπινη βούληση και στις δυνάμεις που την υπερβαίνουν.

Οι τραγικοί ήρωες του Αισχύλου,του Σοφοκλή και του Ευριπίδη δεν είναι αψεγάδιαστοι. Είναι άνθρωποι που λαμβάνουν αποφάσεις, κάνουν λάθη, συγκρούονται με τους νόμους της πόλης, με τη θεία τάξη ή ακόμη και με τον ίδιο τους τον εαυτό.

Η τραγωδία δεν ενδιαφέρεται να διδάξει εύκολες αλήθειες. Θέτει ερωτήματα που παραμένουν αναπάντητα: ποια είναι τα όρια της ελευθερίας, πότε η δικαιοσύνη μετατρέπεται σε εκδίκηση, πότε η εξουσία γίνεται ύβρις και πώς μπορεί ο άνθρωπος να διατηρήσει την αξιοπρέπειά του απέναντι στο αναπόφευκτο.

Η κάθαρση ως γνώση

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην αριστοτελική έννοια της κάθαρσης.

Ο Γεωργουσόπουλος εξήγησε ότι η κάθαρση δεν αποτελεί απλώς συναισθηματική εκτόνωση. Είναι μια διαδικασία αυτογνωσίας, μέσω της οποίας ο θεατής αναγνωρίζει τις δικές του αδυναμίες μέσα από τα πάθη των ηρώων.

Η τραγωδία, επομένως, λειτουργεί ως σχολείο δημοκρατίας και ανθρώπινης ωρίμανσης. Δεν προσφέρει λύσεις, αλλά εκπαιδεύει τον πολίτη να σκέφτεται κριτικά απέναντι στα μεγάλα διλήμματα της ζωής.

Ένα θέατρο που εξακολουθεί να μιλά στον σύγχρονο κόσμο

Ένα ακόμη κεντρικό συμπέρασμα της διάλεξης ήταν η διαχρονικότητα του αρχαίου δράματος.

Οι συγκρούσεις της Αντιγόνης, του Οιδίποδα, της Μήδειας ή της Ορέστειας εξακολουθούν να αντανακλούν τα προβλήματα κάθε σύγχρονης κοινωνίας: την αντιπαράθεση ατόμου και κράτους, την κατάχρηση της εξουσίας, τον φανατισμό, την ευθύνη απέναντι στον νόμο και τα όρια της ανθρώπινης ελευθερίας.

Για τον Γεωργουσόπουλο, το γεγονός ότι τα έργα αυτά συνεχίζουν να ανεβαίνουν σε ολόκληρο τον κόσμο επί δυόμισι χιλιάδες χρόνια αποτελεί την ισχυρότερη απόδειξη της διαχρονικής τους αξίας.

Η κληρονομιά ενός μεγάλου δασκάλου

Ο Κώστας Γεωργουσόπουλος υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής θεατρολογίας. Με τις μεταφράσεις του σχεδόν ολόκληρου του σωζόμενου αρχαίου δραματολογίου, τη διδασκαλία του και τις δεκαετίες θεατρικής κριτικής, συνέβαλε καθοριστικά στη διατήρηση και τη διάδοση της ελληνικής θεατρικής παράδοσης.  

Η διάλεξη του Δεκεμβρίου του 2019 αποτελεί ίσως μία από τις πιο ολοκληρωμένες και κατανοητές παρουσιάσεις της φιλοσοφίας της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας.

Απευθύνεται τόσο στον ειδικό όσο και στον απλό αναγνώστη ή θεατή, υπενθυμίζοντας ότι το αρχαίο δράμα δεν αποτελεί μουσειακό κατάλοιπο του παρελθόντος, αλλά έναν ζωντανό διάλογο με τα διαχρονικά ερωτήματα της ανθρώπινης ύπαρξης.

Για τον λόγο αυτό, η συγκεκριμένη ομιλία παραμένει μέχρι σήμερα ένα σημείο αναφοράς για όποιον επιθυμεί να κατανοήσει γιατί η ελληνική τραγωδία εξακολουθεί να θεωρείται ένα από τα κορυφαία πνευματικά επιτεύγματα του παγκόσμιου πολιτισμού.