Ακούστε τη διάλεξη του Κορνήλιου Καστοριάδη στη Θεσσαλονίκη τον Φεβρουάριο του 1993
Τον Φεβρουάριο του 1993, ο μεγάλος φιλόσοφος, ψυχαναλυτής και στοχαστής Κορνήλιος Καστοριάδης πραγματοποίησε στο Βαφοπούλειο Πνευματικό Κέντρο μία από τις σημαντικότερες διαλέξεις του για την αρχαία ελληνική σκέψη.
Με τίτλο "Αισχύλεια ανθρωπογονία και Σοφόκλεια αυτοδημιουργία του ανθρώπου", η ομιλία της 22ας Φεβρουαρίου 1993 αποτέλεσε ένα κορυφαίο φιλοσοφικό γεγονός, καθώς ανέδειξε με μοναδικό τρόπο τον τρόπο με τον οποίο η αρχαία ελληνική τραγωδία διαμόρφωσε μια νέα αντίληψη για τον άνθρωπο και την ελευθερία του.
Η διάλεξη εκδόθηκε αργότερα ως πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου "Ανθρωπολογία, Πολιτική, Φιλοσοφία – Πέντε διαλέξεις στη Βόρειο Ελλάδα" (εκδ. Ύψιλον).
Η ομιλία αυτή δεν αποτελεί απλώς μια φιλολογική προσέγγιση δύο τραγωδιών. Είναι μια συνολική ερμηνεία της γέννησης της δυτικής ιδέας του ανθρώπου, μέσα από τα έργα του Αισχύλου και του Σοφοκλή.
Το ερώτημα που διαπερνά ολόκληρη την τραγωδία
Ο Καστοριάδης ξεκινά από ένα θεμελιώδες ερώτημα:
Τι είναι ο άνθρωπος;
Κατά τον ίδιο, αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα που διαπερνά ολόκληρη την αθηναϊκή τραγωδία. Δεν πρόκειται για θεολογική ούτε για βιολογική αναζήτηση. Είναι ένα βαθύ πολιτικό και φιλοσοφικό ερώτημα που αφορά την ανθρώπινη αυτονομία, τη δημιουργία και την ευθύνη.
Σε αντίθεση με τις ανατολικές κοσμογονίες, όπου ο άνθρωπος εμφανίζεται ως δημιούργημα θεϊκής βούλησης, οι Έλληνες τραγικοί, σύμφωνα με τον Καστοριάδη, παρουσιάζουν έναν άνθρωπο που γίνεται σταδιακά δημιουργός του εαυτού του.
Ο Προμηθέας και η γέννηση του ανθρώπου
Στο πρώτο μέρος της διάλεξης ο Καστοριάδης αναλύει τον Προμηθέα Δεσμώτη.
Ο Προμηθέας δεν προσφέρει απλώς τη φωτιά στους ανθρώπους. Τους προσφέρει όλα όσα συγκροτούν τον πολιτισμό:
- τη γνώση,
- τις τέχνες,
- τη μνήμη,
- τη γλώσσα,
- την τεχνική,
- την ικανότητα πρόβλεψης,
- την πολιτική συγκρότηση.
Η περίφημη φράση του έργου ότι οι άνθρωποι "έβλεπαν χωρίς να βλέπουν και άκουγαν χωρίς να ακούν" αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην ερμηνεία του Καστοριάδη. Ο άνθρωπος γεννιέται πραγματικά μόνο όταν αποκτά συνείδηση και δημιουργική δύναμη.
Η ανθρωπογονία του Αισχύλου, επομένως, δεν είναι βιολογική. Είναι πολιτισμική. Ο άνθρωπος γίνεται άνθρωπος μέσω της δημιουργίας του πολιτισμού.
Από την ανθρωπογονία στην αυτοδημιουργία
Στη συνέχεια ο Καστοριάδης στρέφεται στον Σοφοκλή και ιδιαίτερα στο περίφημο χορικό της Αντιγόνης που αρχίζει με τον στίχο:
"Πολλά τα δεινά, κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει".
Για τον Καστοριάδη, εδώ πραγματοποιείται μια τεράστια φιλοσοφική μετατόπιση.
Ενώ στον Αισχύλο ο άνθρωπος αποκτά τα μέσα της ύπαρξής του μέσω του Προμηθέα, στον Σοφοκλή εμφανίζεται πλέον ως ο ίδιος δημιουργός του εαυτού του.
Δεν υπάρχει πλέον μια θεϊκή δύναμη που καθορίζει ολοκληρωτικά την πορεία του. Ο άνθρωπος οικοδομεί τους νόμους, δημιουργεί τις πόλεις, αναπτύσσει την τεχνική και διαμορφώνει τους θεσμούς που θα κυβερνήσουν τη συλλογική ζωή.
Η ανθρώπινη ύπαρξη γίνεται ένα ανοιχτό σχέδιο δημιουργίας.
Η αυτονομία ως ελληνική επινόηση
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της διάλεξης αφορά την έννοια της αυτονομίας.
Ο Καστοριάδης υποστηρίζει ότι η μεγάλη πρωτοτυπία της αρχαίας Ελλάδας δεν είναι απλώς η δημοκρατία ούτε η φιλοσοφία.
Είναι η ιδέα ότι τόσο ο πολίτης όσο και η κοινωνία μπορούν να θεσμίζουν οι ίδιοι τους νόμους τους. Η κοινωνία δεν παρουσιάζεται ως προϊόν θεϊκής αποκάλυψης αλλά ως ανθρώπινο δημιούργημα.
Η σκέψη αυτή, σύμφωνα με τον Καστοριάδη, αποτελεί τη βαθύτερη πολιτική και φιλοσοφική κληρονομιά της ελληνικής αρχαιότητας.
Η τραγωδία ως σχολείο δημοκρατίας
Η τραγωδία, κατά τον Καστοριάδη, δεν λειτουργεί ως θρησκευτικό κήρυγμα ούτε ως ηθικολογία.
Αποτελεί τον δημόσιο χώρο μέσα στον οποίο μια δημοκρατική κοινωνία στοχάζεται επάνω στα όριά της.
Οι τραγικοί ήρωες δεν είναι άγιοι ούτε αλάνθαστοι.
Είναι άνθρωποι που επιλέγουν, σφάλλουν, συγκρούονται και αναλαμβάνουν τις συνέπειες των πράξεών τους.
Αυτό ακριβώς αποτελεί το ουσιαστικό περιεχόμενο της ελευθερίας.
Γιατί η διάλεξη παραμένει επίκαιρη
Τρεις δεκαετίες μετά, η συγκεκριμένη ομιλία εξακολουθεί να θεωρείται μία από τις σημαντικότερες φιλοσοφικές αναγνώσεις της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας.
Ο Καστοριάδης δεν αντιμετωπίζει τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή ως ιστορικά μνημεία, αλλά ως συνομιλητές του σύγχρονου ανθρώπου.
Σε μια εποχή όπου οι κοινωνίες αναζητούν εκ νέου τα όρια της δημοκρατίας, της τεχνολογίας, της πολιτικής ευθύνης και της ατομικής ελευθερίας, η έννοια της αυτοδημιουργίας που αναδεικνύει ο Σοφοκλής αποκτά νέα επικαιρότητα.
Η διάλεξη υπενθυμίζει ότι η ελληνική τραγωδία δεν έθεσε μόνο το ερώτημα "ποιος κυβερνά", αλλά κυρίως το δυσκολότερο ερώτημα: πώς δημιουργείται ο άνθρωπος ως ελεύθερο και υπεύθυνο ον.
Η απάντηση του Καστοριάδη παραμένει βαθιά αισιόδοξη: ο άνθρωπος δεν είναι ένα ολοκληρωμένο δημιούργημα της φύσης ή των θεών. Είναι ένα ον που καλείται διαρκώς να δημιουργεί τον εαυτό του και την κοινωνία του μέσα από τη σκέψη, τον διάλογο και την ανάληψη ευθύνης.
Η ιδέα αυτή, που γεννήθηκε στην αθηναϊκή τραγωδία πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια, εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις πυλώνες της ευρωπαϊκής πολιτικής και φιλοσοφικής παράδοσης.
Add comment
Comments