Ακούστε το απόσπασμα από τη σπάνια συνέντευξη του Κορνήλιου Καστοριάδη στο "Παρασκήνιο" της ΕΡΤ.
Λίγοι Έλληνες διανοητές του 20ού αιώνα άσκησαν τόσο βαθιά επιρροή στη σύγχρονη πολιτική και φιλοσοφική σκέψη όσο ο Κορνήλιος Καστοριάδης.
Ο φιλόσοφος, οικονομολόγος και ψυχαναλυτής, που έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Γαλλία, αφιέρωσε το έργο του στην κατανόηση της ανθρώπινης ελευθερίας, της δημοκρατίας και της δημιουργικής δύναμης των κοινωνιών.
Ένα από τα σημαντικότερα οπτικοακουστικά τεκμήρια της σκέψης του διασώζεται στο Αρχείο της ΕΡΤ, μέσα από την εκπομπή "Παρασκήνιο" και το επεισόδιο με τίτλο "Κορνήλιος Καστοριάδης – Διανοούμενοι, Πολιτική, Δημιουργία".
Πρόκειται για μια σπάνια τηλεοπτική καταγραφή, όπου ο Καστοριάδης δεν περιορίζεται σε ακαδημαϊκές αναλύσεις. Αντίθετα, επιχειρεί να εξηγήσει τι σημαίνει πραγματική πολιτική πράξη, ποιος είναι ο ρόλος του διανοουμένου και γιατί η δημιουργία αποτελεί τον πυρήνα κάθε ελεύθερης κοινωνίας.
Η πολιτική ως πράξη αυτονομίας
Για τον Καστοριάδη, η πολιτική δεν ταυτίζεται με την άσκηση εξουσίας ούτε με την τεχνοκρατική διαχείριση της καθημερινότητας.
Αποτελεί πρωτίστως μια διαδικασία μέσα από την οποία οι πολίτες αναλαμβάνουν συνειδητά την ευθύνη να διαμορφώσουν οι ίδιοι τους θεσμούς και το μέλλον της κοινωνίας τους.
Στη συνέντευξη υπογραμμίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι απλώς ένα εκλογικό σύστημα.
Είναι ένας τρόπος ζωής που προϋποθέτει ενεργούς πολίτες, δημόσιο διάλογο και συνεχή αμφισβήτηση της αυθεντίας.
Κατά τον ίδιο, μια κοινωνία που αναθέτει διαρκώς τις αποφάσεις σε άλλους παύει σταδιακά να είναι πραγματικά δημοκρατική.
Η αποστολή του διανοουμένου
Ένα από τα κεντρικά θέματα της συζήτησης αφορά τον ρόλο των διανοουμένων.
Ο Καστοριάδης απορρίπτει την εικόνα του διανοουμένου ως αυθεντίας που κατέχει όλες τις απαντήσεις.
Αντίθετα, θεωρεί ότι ο πραγματικός διανοούμενος οφείλει να ασκεί διαρκή κριτική - ακόμη και στις ιδέες που ο ίδιος υπερασπίζεται.
Η αποστολή του δεν είναι να υπηρετεί κόμματα ή εξουσίες, αλλά να συμβάλλει στην καλλιέργεια της δημόσιας σκέψης και της ελεύθερης κριτικής.
Για τον Καστοριάδη, κάθε διανοητική εργασία που μετατρέπεται σε εργαλείο προπαγάνδας χάνει τον ουσιαστικό της λόγο ύπαρξης.
Η δημιουργία ως κινητήρια δύναμη της ιστορίας
Στο επίκεντρο της φιλοσοφίας του βρίσκεται η έννοια της δημιουργίας. Ο άνθρωπος, υποστηρίζει, δεν είναι απλώς προϊόν των οικονομικών ή ιστορικών συνθηκών.
Έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί νέους θεσμούς, νέες αξίες και νέους τρόπους οργάνωσης της κοινωνίας.
Αυτή η δημιουργική ικανότητα είναι που διαφοροποιεί την ιστορία από μια απλή αλληλουχία προκαθορισμένων γεγονότων.
Οι κοινωνίες αλλάζουν όταν οι άνθρωποι τολμούν να φανταστούν κάτι διαφορετικό από αυτό που ήδη υπάρχει.
Η κριτική στις ιδεολογίες
Ο Καστοριάδης υπήρξε ιδιαίτερα αυστηρός απέναντι σε κάθε μορφή δογματισμού.
Έχοντας αποστασιοποιηθεί ήδη από τη δεκαετία του 1950 από τον ορθόδοξο μαρξισμό, υποστήριζε ότι καμία ιδεολογία δεν μπορεί να ερμηνεύσει πλήρως την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης κοινωνίας.
Η ιστορία, κατά την άποψή του, δεν ακολουθεί έναν προκαθορισμένο δρόμο.
Αντίθετα, διαμορφώνεται μέσα από απρόβλεπτες δημιουργικές παρεμβάσεις ανθρώπων και κοινωνιών.
Αυτός είναι και ο λόγος που αντιμετώπιζε με επιφύλαξη κάθε πολιτικό σύστημα που ισχυριζόταν ότι κατέχει τη μοναδική αλήθεια.
Η κρίση της σύγχρονης δημοκρατίας
Παρότι η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε πριν από αρκετές δεκαετίες, πολλές από τις διαπιστώσεις του μοιάζουν εξαιρετικά επίκαιρες.
Ο Καστοριάδης προειδοποιούσε ότι οι σύγχρονες δημοκρατίες κινδυνεύουν όχι τόσο από στρατιωτικά πραξικοπήματα όσο από την πολιτική αδιαφορία των ίδιων των πολιτών.
Η μαζική κατανάλωση, η γραφειοκρατία και η μετατροπή της πολιτικής σε τηλεοπτικό θέαμα οδηγούν, κατά τον ίδιο, στη σταδιακή αποδυνάμωση της δημόσιας συμμετοχής.
Μια δημοκρατία χωρίς ενεργούς πολίτες μπορεί να διατηρεί τους θεσμούς της, αλλά χάνει σταδιακά το ουσιαστικό της περιεχόμενο.
Γιατί αξίζει να ακούσει κανείς αυτή τη συνέντευξη
Το επεισόδιο του "Παρασκηνίου" δεν αποτελεί απλώς μια ιστορική τηλεοπτική καταγραφή.
Είναι μια σπάνια ευκαιρία να παρακολουθήσει κανείς τον Κορνήλιο Καστοριάδη να αναπτύσσει με τον δικό του χαρακτηριστικό τρόπο ιδέες που επηρέασαν γενιές φιλοσόφων, κοινωνιολόγων και πολιτικών επιστημόνων.
Χωρίς συνθήματα και εύκολες βεβαιότητες, ο μεγάλος στοχαστής καλεί τον θεατή να αναλάβει ο ίδιος την ευθύνη της σκέψης του.
Ίσως γι’ αυτό το έργο του εξακολουθεί να παραμένει τόσο επίκαιρο.
Σε μια εποχή όπου ο δημόσιος διάλογος συχνά εγκλωβίζεται σε στερεότυπα και επικοινωνιακές αντιπαραθέσεις, ο Καστοριάδης υπενθυμίζει ότι η δημοκρατία δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς ελεύθερους, δημιουργικούς και κριτικά σκεπτόμενους πολίτες.
Add comment
Comments