Για δεκαετίες, η κουβανική επανάσταση στηρίχθηκε σε μια ισχυρή πολιτική αφήγηση: ότι όλες οι δυσκολίες της χώρας οφείλονταν κυρίως στο αμερικανικό εμπάργκο και ότι, παρά τις στερήσεις, η κυβέρνηση και ο λαός μοιράζονταν τις ίδιες θυσίες.
Σήμερα, αυτή η αφήγηση μοιάζει να καταρρέει.
Η Κούβα βρίσκεται αντιμέτωπη με μία από τις βαθύτερες οικονομικές και κοινωνικές κρίσεις της σύγχρονης ιστορίας της, όμως το πιο εντυπωσιακό στοιχείο δεν είναι οι διακοπές ρεύματος, οι ελλείψεις καυσίμων ή ο πληθωρισμός.
Είναι η βαθιά μεταβολή της ψυχολογίας των ίδιων των Κουβανών, πολλοί από τους οποίους δηλώνουν πλέον ότι δεν περιμένουν λύσεις από την κυβέρνησή τους, αλλά από την πίεση των Ηνωμένων Πολιτειών.
Μια νέα «Ειδική Περίοδος», αλλά χωρίς ελπίδα
Η σημερινή κρίση θυμίζει σε αρκετούς τη λεγόμενη "Ειδική Περίοδο" της δεκαετίας του 1990, όταν η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης στέρησε από την Κούβα τον βασικό οικονομικό της υποστηρικτή.
Τότε η χώρα βυθίστηκε σε βαθιά ύφεση. Οι διακοπές ηλεκτροδότησης ήταν καθημερινές, τα τρόφιμα εξαφανίστηκαν από τα ράφια και οι μετακινήσεις περιορίστηκαν δραματικά λόγω έλλειψης καυσίμων.
Ωστόσο, όσοι έζησαν εκείνη την περίοδο επισημαίνουν μια σημαντική διαφορά.
Τη δεκαετία του 1990 υπήρχε ακόμη η αίσθηση ότι όλοι - πολίτες και ηγεσία - αντιμετώπιζαν μαζί την ίδια δοκιμασία. Σήμερα, πολλοί Κουβανοί θεωρούν ότι μόνο οι απλοί πολίτες πληρώνουν το κόστος της κρίσης.
Η οικονομία παραμένει σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης
Η Κούβα αντιμετωπίζει σήμερα σοβαρές ελλείψεις σε καύσιμα, ηλεκτρική ενέργεια και βασικές πρώτες ύλες.
Οι πολύωρες διακοπές ρεύματος συνεχίζονται σε μεγάλο μέρος της χώρας, ενώ η πρόσβαση στη βενζίνη παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Ο πληθωρισμός έχει διαβρώσει σχεδόν ολοκληρωτικά την αγοραστική δύναμη των μισθών.
Παρότι στις ιδιωτικές αγορές μπορεί κανείς να βρει σχεδόν τα πάντα, οι τιμές είναι απαγορευτικές για τον μέσο εργαζόμενο.
Ένας μέσος μηνιαίος μισθός αντιστοιχεί μόλις σε λίγα δολάρια, την ώρα που ακόμη και βασικά προϊόντα διατροφής κοστίζουν πολλαπλάσια από όσα μπορεί να αντέξει ένα συνηθισμένο νοικοκυριό.
Υπάρχουν προϊόντα, αλλά όχι αγοραστές
Σε αντίθεση με τη δεκαετία του 1990, τα καταστήματα στην Αβάνα δεν είναι άδεια.
Ιδιώτες εισάγουν πλέον προϊόντα από το εξωτερικό, νόμιμα ή ανεπίσημα, γεμίζοντας τα ράφια με τρόφιμα, ποτά και καταναλωτικά αγαθά.
Το πρόβλημα είναι διαφορετικό.
Τα περισσότερα νοικοκυριά απλώς δεν διαθέτουν τα χρήματα για να αγοράσουν αυτά τα προϊόντα. Έτσι, η έλλειψη έχει μετατραπεί από πρόβλημα προσφοράς σε πρόβλημα αγοραστικής δύναμης.
Το διαδίκτυο άλλαξε τα πάντα
Ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή σε σχέση με το παρελθόν να είναι η πρόσβαση στην πληροφορία. Για δεκαετίες, η κρατική ενημέρωση αποτελούσε σχεδόν τη μοναδική πηγή ειδήσεων.
Σήμερα, μέσω του διαδικτύου και των κοινωνικών δικτύων, οι Κουβανοί έχουν καθημερινή πρόσβαση σε διεθνή μέσα ενημέρωσης αλλά και σε εικόνες από τη ζωή των ίδιων των κυβερνητικών στελεχών.
Η σύγκριση είναι αναπόφευκτη.
Πολλοί πολίτες θεωρούν ότι η πολιτική και οικονομική ελίτ εξακολουθεί να απολαμβάνει προνόμια που δεν έχουν καμία σχέση με την καθημερινότητα της κοινωνίας.
Η κοινωνική συνοχή διαβρώνεται
Η οικονομική κρίση συνοδεύεται από σημαντικές κοινωνικές αλλαγές. Η εγκληματικότητα εμφανίζεται αυξημένη, ενώ ολοένα περισσότερες αναφορές γίνονται για διάδοση των ναρκωτικών, ιδιαίτερα μεταξύ των νέων.
Παράλληλα, εκατοντάδες χιλιάδες Κουβανοί έχουν εγκαταλείψει τη χώρα τα τελευταία χρόνια, δημιουργώντας το μεγαλύτερο μεταναστευτικό κύμα μετά την επανάσταση του 1959.
Η φυγή αυτή στερεί από την οικονομία πολύτιμο ανθρώπινο δυναμικό και επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τη δημογραφική εικόνα της χώρας.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετωπίζονται διαφορετικά
Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα στοιχεία είναι η αλλαγή στάσης απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και των δεκαετιών που ακολούθησαν, η Ουάσιγκτον παρουσιαζόταν ως ο βασικός υπεύθυνος για όλα τα προβλήματα της Κούβας.
Σήμερα, πολλοί Κουβανοί εξακολουθούν να επιθυμούν την άρση των αμερικανικών κυρώσεων, όμως ταυτόχρονα θεωρούν ότι η διεθνής πίεση αποτελεί ίσως τον μοναδικό τρόπο να εξαναγκαστεί η κυβέρνηση σε βαθύτερες μεταρρυθμίσεις.
Δεν ζητούν στρατιωτική επέμβαση ούτε επιθυμούν νέα περίοδο βίας. Ζητούν όμως πολιτικές και οικονομικές αλλαγές που θεωρούν αδύνατο να πραγματοποιηθούν χωρίς εξωτερική πίεση.
Στο στόχαστρο η οικονομική ελίτ
Πολλοί πολίτες υποστηρίζουν ότι οι αμερικανικές κυρώσεις θα έπρεπε να στοχεύουν περισσότερο την κρατική και στρατιωτική ελίτ παρά τον γενικό πληθυσμό.
Εκτιμούν ότι οι κορυφαίοι αξιωματούχοι διαθέτουν πρόσβαση σε πόρους και επιχειρηματικά δίκτυα που τους προστατεύουν από τις δυσκολίες που βιώνει η υπόλοιπη κοινωνία.
Η αντίληψη αυτή ενισχύεται από τη διάδοση πληροφοριών για τον τρόπο ζωής στελεχών του καθεστώτος, οι οποίες κυκλοφορούν πλέον ευρέως μέσω των κοινωνικών δικτύων.
Οι πρώτες μεταρρυθμίσεις δεν αρκούν
Η κυβέρνηση του Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ έχει προχωρήσει τα τελευταία χρόνια σε περιορισμένη διεύρυνση της ιδιωτικής επιχειρηματικότητας και σε μεγαλύτερο άνοιγμα προς ξένες επενδύσεις.
Οι αλλαγές αυτές θεωρούνται σημαντικές σε σχέση με το παρελθόν, όμως για την πλειονότητα των πολιτών παραμένουν ανεπαρκείς.
Οι περισσότεροι ζητούν βαθύτερες μεταρρυθμίσεις που θα επιτρέψουν πραγματική ανάπτυξη της ιδιωτικής οικονομίας, σταθερό νόμισμα, μεγαλύτερη παραγωγή και ουσιαστική βελτίωση του βιοτικού επιπέδου.
Ένα ιστορικό σημείο καμπής
Η μεγαλύτερη πρόκληση για την κουβανική ηγεσία ίσως να μην είναι πλέον οι οικονομικές κυρώσεις ή οι διεθνείς πιέσεις.
Είναι η σταδιακή απώλεια της εμπιστοσύνης της ίδιας της κοινωνίας.
Για δεκαετίες, η επανάσταση άντλησε νομιμοποίηση από την υπόσχεση κοινωνικής ισότητας και εθνικής ανεξαρτησίας. Σήμερα, ολοένα περισσότεροι Κουβανοί εμφανίζονται πεπεισμένοι ότι χωρίς βαθιές οικονομικές και πολιτικές αλλαγές η χώρα δεν μπορεί να εξέλθει από τη μακροχρόνια κρίση.
Το αν αυτή η αλλαγή νοοτροπίας θα οδηγήσει σε ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις ή σε μια νέα περίοδο πολιτικής αστάθειας παραμένει άγνωστο.
Εκείνο που φαίνεται πλέον σαφές είναι ότι η Κούβα του 2026 διαφέρει ριζικά από την Κούβα που γνώρισε ο κόσμος μετά την επανάσταση του 1959.
Joseph J. Gonzalez (The Conversation)
Απόδοση/Προσαρμογή: Μ.Κ.
Add comment
Comments