Η γέννηση της Madame Bovary
Το μυθιστόρημα που άλλαξε για πάντα τη σύγχρονη λογοτεχνία
Στις αρχές της δεκαετίας του 1850, ο Gustave Flaubert είχε ήδη αποφασίσει ότι δεν τον ενδιέφερε να γράψει ακόμη ένα ρομαντικό μυθιστόρημα.
Η γαλλική λογοτεχνία εξακολουθούσε να βρίσκεται κάτω από τη βαριά σκιά του Victor Hugo, του Chateaubriand και του Lamartine· οι μεγάλοι ήρωες ήταν ευγενείς, επαναστάτες ή τραγικοί εραστές και οι συγγραφείς συνήθιζαν να παρεμβαίνουν διαρκώς στην αφήγηση, καθοδηγώντας τον αναγνώστη ως προς το ποιος είχε δίκιο και ποιος άδικο.
Ο Φλωμπέρ θέλησε να κάνει ακριβώς το αντίθετο.
Δεν τον ενδιέφερε να αφηγηθεί τη ζωή ενός βασιλιά, ενός στρατηγού ή ενός ήρωα. Αναζήτησε έναν άνθρωπο απόλυτα συνηθισμένο.
Μια γυναίκα της γαλλικής επαρχίας, παγιδευμένη σε έναν γάμο χωρίς πάθος και σε μια καθημερινότητα που δεν ανταποκρινόταν στις προσδοκίες της. Από αυτή την εκ πρώτης όψεως ασήμαντη ιστορία γεννήθηκε ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Η Έμμα Μποβαρύ δεν είναι επαναστάτρια ούτε μάρτυρας. Δεν αλλάζει τον κόσμο. Προσπαθεί, απελπισμένα, να αλλάξει τη δική της ζωή. Η επιθυμία της να ζήσει όπως οι ηρωίδες των ρομαντικών μυθιστορημάτων την οδηγεί σε έναν αργό εκτροχιασμό, όπου ο έρωτας, η κοινωνική φιλοδοξία, η κατανάλωση και το χρέος γίνονται κρίκοι της ίδιας αλυσίδας.
Σε αυτή ακριβώς την επιλογή βρίσκεται η επανάσταση του Φλωμπέρ. Αντί να εξιδανικεύσει την ηρωίδα του ή να την καταδικάσει ηθικά, την παρατηρεί με σχεδόν χειρουργική ψυχραιμία. Ο συγγραφέας δεν κηρύσσει ούτε συγχωρεί. Περιγράφει. Η δύναμη της αφήγησης γεννιέται από αυτή την απόσταση, η οποία επέτρεψε στον αναγνώστη να σχηματίσει τη δική του κρίση.
Ο ίδιος ο Φλωμπέρ αφιέρωσε σχεδόν πέντε χρόνια στη συγγραφή του έργου, αναζητώντας την απόλυτη ακρίβεια της έκφρασης.
Η περίφημη αναζήτηση του mot juste - της μοναδικής, ακριβούς λέξης - δεν ήταν λογοτεχνική ιδιοτροπία αλλά η βάση της αισθητικής του. Κάθε πρόταση ξαναγραφόταν αμέτρητες φορές μέχρι να αποκτήσει τον ρυθμό και τη μουσικότητα που επιδίωκε ο συγγραφέας.
Όταν η Madame Bovary δημοσιεύθηκε σε συνέχειες το 1856 στο περιοδικό Revue de Paris, η αντίδραση υπήρξε άμεση. Οι εισαγγελικές αρχές της Δεύτερης Γαλλικής Αυτοκρατορίας θεώρησαν ότι το έργο προσέβαλλε τη δημόσια ηθική και τη θρησκεία.
Η δίκη που ακολούθησε, στις αρχές του 1857, έμελλε να αποτελέσει μία από τις σημαντικότερες στιγμές στην ιστορία της ελευθερίας της λογοτεχνικής έκφρασης. Η αθώωση του Φλωμπέρ δεν δικαίωσε απλώς έναν συγγραφέα· κατοχύρωσε την ιδέα ότι η λογοτεχνία δεν οφείλει να υπηρετεί τη διδαχή ή την ηθικολογία, αλλά μπορεί να παρατηρεί τον άνθρωπο με όλη του την πολυπλοκότητα.
Από εκείνη τη στιγμή και έπειτα, η Madame Bovary δεν ήταν απλώς ένα επιτυχημένο μυθιστόρημα. Ήταν το σημείο εκκίνησης μιας νέας αντίληψης για την πεζογραφία.
Η επίδρασή της διακρίνεται στο έργο του Émile Zola, του Guy de Maupassant, του Henry James, του James Joyce, του Marcel Proust και δεκάδων ακόμη συγγραφέων που είδαν στον Φλωμπέρ τον δημιουργό του σύγχρονου ρεαλιστικού μυθιστορήματος.
Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, το έργο θα αποκτούσε μια νέα ζωή μέσα από το ελληνικό ραδιοθέατρο.
Η θεατρική διασκευή του Κώστα Ασημακόπουλου δεν επιχειρεί να αντικαταστήσει το πρωτότυπο. Επιχειρεί κάτι δυσκολότερο: να μεταφέρει τον εσωτερικό κόσμο της Έμμας Μποβαρύ σε ένα μέσο όπου δεν υπάρχουν εικόνες, αλλά μόνο φωνές, μουσική, σιωπές και η φαντασία του ακροατή.
Η Ελλάδα ανακαλύπτει τη Madame Bovary
Κανένα μεγάλο λογοτεχνικό έργο δεν αποκτά διεθνή υπόσταση μόνο επειδή μεταφράζεται. Αποκτά νέα ζωή όταν μια διαφορετική γλώσσα, ένας διαφορετικός πολιτισμός και μια διαφορετική εποχή το υιοθετούν ως δικό τους. Αυτό συνέβη και με τη Madame Bovary στην Ελλάδα.
Η γνωριμία του ελληνικού κοινού με τον Gustave Flaubert υπήρξε σταδιακή. Στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα το ενδιαφέρον για τη γαλλική λογοτεχνία ήταν ήδη έντονο, όμως ο Φλωμπέρ δεν διαβαζόταν με τον τρόπο που διαβάζονταν ο Victor Hugo ή ο Alexandre Dumas.
Δεν ήταν συγγραφέας της μεγάλης περιπέτειας ούτε της θεαματικής πλοκής. Η δύναμή του βρισκόταν αλλού: στην ακριβή παρατήρηση, στη γλωσσική τελειότητα και στην αμείλικτη ανάλυση της ανθρώπινης ψυχολογίας.
Για πολλά χρόνια η Madame Bovary αντιμετωπίστηκε στην Ελλάδα κυρίως ως ένα εμβληματικό μυθιστόρημα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Η ουσιαστική όμως πρόσληψή της άρχισε όταν οι Έλληνες μεταφραστές και κριτικοί έπαψαν να τη διαβάζουν ως μια ιστορία μοιχείας και άρχισαν να τη βλέπουν ως αυτό που πραγματικά είναι: μια μελέτη πάνω στη σύγκρουση ανάμεσα στις επιθυμίες του ανθρώπου και στα όρια που του επιβάλλει η πραγματικότητα.
Η Έμμα Μποβαρύ δεν συγκλόνισε το ελληνικό κοινό επειδή ερωτεύεται άλλους άνδρες. Συγκλόνισε επειδή ενσαρκώνει μια διαχρονική ανθρώπινη εμπειρία: την αδυναμία να αποδεχθεί κανείς ότι η ζωή δεν μοιάζει με τα όνειρα που καλλιεργεί.
Σε αυτό ακριβώς το σημείο η ηρωίδα του Φλωμπέρ παύει να ανήκει αποκλειστικά στη Γαλλία του 19ου αιώνα και γίνεται οικεία σε κάθε κοινωνία που γνώρισε τη δύναμη των κοινωνικών προσδοκιών, της ματαίωσης και της ψευδαίσθησης.
Η ελληνική διαδρομή της Madame Bovary δεν περιορίστηκε στις μεταφράσεις και στις βιβλιοθήκες. Το έργο βρήκε νέα έκφραση στο θέατρο, στον κινηματογράφο και, κυρίως, στο ραδιόφωνο.
Το ελληνικό ραδιοθέατρο, ιδιαίτερα κατά τις δεκαετίες του 1950, του 1960 και του 1970, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους φορείς διάδοσης της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Σε μια εποχή όπου η πρόσβαση στα βιβλία δεν ήταν πάντοτε εύκολη και η τηλεόραση βρισκόταν ακόμη στα πρώτα της βήματα, οι ραδιοφωνικές διασκευές έφεραν στα ελληνικά σπίτια έργα που μέχρι τότε ήταν γνωστά μόνο σε ένα περιορισμένο αναγνωστικό κοινό.
Μέσα σε αυτό το πολιτιστικό περιβάλλον εντάσσεται και η θεατρική διασκευή του Κώστα Ασημακόπουλου. Δεν πρόκειται απλώς για μια συντόμευση του μυθιστορήματος, αλλά για μια δημιουργική μεταφορά του σε ένα μέσο με εντελώς διαφορετικούς εκφραστικούς κανόνες.
Εκεί όπου ο Φλωμπέρ χρησιμοποιεί την αφήγηση, ο διασκευαστής επιστρατεύει τον διάλογο· εκεί όπου το μυθιστόρημα βασίζεται στην εσωτερική σκέψη, το ραδιόφωνο στηρίζεται στη φωνή, στη μουσική και στη σιωπή. Η μετάβαση από τη σελίδα στο μικρόφωνο δεν είναι μηχανική διαδικασία· είναι μια νέα μορφή δημιουργίας.
Η ηχογράφηση που παρουσιάζεται στην παρούσα έκδοση αποτελεί πολύ περισσότερα από ένα πολιτιστικό τεκμήριο. Είναι η μαρτυρία μιας εποχής κατά την οποία το ελληνικό ραδιόφωνο λειτουργούσε ως δημόσιο πανεπιστήμιο, ως θέατρο χωρίς σκηνή και ως γέφυρα ανάμεσα στην ελληνική κοινωνία και τη μεγάλη ευρωπαϊκή λογοτεχνία.
Διασώζοντάς την σήμερα, δεν διασώζουμε μόνο μια παράσταση. Διασώζουμε έναν τρόπο με τον οποίο ο πολιτισμός έφθανε κάποτε σε κάθε σπίτι, αποκλειστικά μέσα από τη δύναμη της ανθρώπινης φωνής.
Ο Φλωμπέρ και η επανάσταση του ρεαλισμού
Όταν ο συγγραφέας αποφάσισε να εξαφανιστεί από το έργο του
Η Madame Bovary δεν προκάλεσε αναστάτωση μόνο για το θέμα της. Προκάλεσε αναστάτωση επειδή έγραφε διαφορετικά από οτιδήποτε είχε προηγηθεί.
Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα ο συγγραφέας ήταν σχεδόν πάντοτε παρών μέσα στο έργο του. Επεξηγούσε, σχολίαζε, καθοδηγούσε τον αναγνώστη. Υπήρχαν ήρωες που έπρεπε να αγαπηθούν και άλλοι που έπρεπε να καταδικαστούν. Η αφήγηση είχε έναν σαφή ηθικό προσανατολισμό.
Ο Gustave Flaubert ακολούθησε τον αντίθετο δρόμο.
Πίστευε ότι ο συγγραφέας όφειλε να είναι "πανταχού παρών αλλά αόρατος". Να γνωρίζει τα πάντα για τον κόσμο που δημιουργεί, χωρίς όμως να επιβάλλει στον αναγνώστη τη δική του κρίση. Αυτή η αισθητική επιλογή υπήρξε επαναστατική. Ο αναγνώστης δεν λάμβανε πλέον έτοιμες απαντήσεις· καλούνταν να παρατηρήσει μόνος του τους ανθρώπους, τις πράξεις και τις συνέπειές τους.
Η Έμμα Μποβαρύ αποτελεί ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτής της μεθόδου. Ο Φλωμπέρ δεν τη μετατρέπει ούτε σε ηρωίδα ούτε σε "παραδειγματική αμαρτωλή". Δεν τη δικαιώνει, αλλά ούτε την καταδικάζει.
Την αφήνει να αποκαλυφθεί μέσα από τις επιλογές της, τις αυταπάτες της και τις αντιφάσεις της. Αυτή η αποστασιοποίηση είναι που προσδίδει στο έργο μια σπάνια διαχρονικότητα: κάθε γενιά αναγνωστών ανακαλύπτει μια διαφορετική Έμμα.
Η επανάσταση του Φλωμπέρ δεν περιορίζεται όμως στη στάση του απέναντι στους χαρακτήρες. Επεκτείνεται και στην ίδια τη γλώσσα. Η περίφημη αναζήτηση του mot juste δεν ήταν μια αισθητική εμμονή, αλλά μια βαθιά πεποίθηση ότι η μορφή και το περιεχόμενο δεν μπορούν να διαχωριστούν. Για τον Φλωμπέρ, η λανθασμένη λέξη δεν αλλοίωνε απλώς την ομορφιά μιας πρότασης· αλλοίωνε την αλήθεια της.
Γι’ αυτό και η συγγραφή της Madame Bovary εξελίχθηκε σε επίπονη διαδικασία. Ο συγγραφέας διάβαζε δυνατά κάθε παράγραφο στο περίφημο gueuloir, το δωμάτιο όπου δοκίμαζε τον ρυθμό του κειμένου φωνάζοντας τις προτάσεις του.
Αν ο ήχος δεν τον ικανοποιούσε, η σελίδα ξαναγραφόταν. Η λογοτεχνία, για τον Φλωμπέρ, ήταν ταυτόχρονα σκέψη και μουσική.
Αυτή η προσήλωση στη μορφή εξηγεί γιατί η Madame Bovary αντιστέκεται τόσο στις διασκευές. Το μυθιστόρημα δεν στηρίζεται μόνο στην πλοκή του. Στηρίζεται στον τρόπο με τον οποίο είναι γραμμένο. Κάθε μεταφορά του σε άλλο μέσο καλείται να αντιμετωπίσει το ίδιο ερώτημα: πώς μπορεί να αποδοθεί χωρίς τη γλώσσα του Φλωμπέρ;
Η ελληνική ραδιοφωνική διασκευή του Κώστα Ασημακόπουλου αποτελεί μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα απάντηση σε αυτό το πρόβλημα. Δεν επιχειρεί να μιμηθεί το ύφος του μυθιστορήματος ούτε να αναπαράγει αυτούσιο τον αφηγηματικό του λόγο. Επιλέγει έναν διαφορετικό δρόμο: μεταφέρει το βάρος στη θεατρική πράξη, στη δύναμη της φωνής και στη μουσική οικονομία του ραδιοφώνου. Το αποτέλεσμα δεν αντικαθιστά τον Φλωμπέρ· συνομιλεί μαζί του.
Εκεί ακριβώς βρίσκεται η αξία της συγκεκριμένης διασκευής. Δεν διεκδικεί τον ρόλο του πρωτοτύπου. Αναγνωρίζει ότι κάθε μέσο έχει τη δική του γλώσσα και αναζητά έναν τρόπο να μεταφέρει όχι τις λέξεις του Φλωμπέρ, αλλά το πνεύμα του.
Η επιτυχία της θα κριθεί, επομένως, όχι από το πόσο πιστά αντιγράφει το μυθιστόρημα, αλλά από το κατά πόσο κατορθώνει να διατηρήσει τη δραματική και ψυχολογική του αλήθεια.
Έμμα Μποβαρύ: Η πρώτη σύγχρονη ηρωίδα
"Η Μποβαρί είμαι εγώ".
Η φράση αυτή αποδίδεται επίμονα στον Gustave Flaubert, αν και η αυθεντικότητά της αμφισβητείται από αρκετούς μελετητές.
Ανεξάρτητα όμως από το αν ειπώθηκε ποτέ, συμπυκνώνει μια βαθιά αλήθεια για το έργο. Η Έμμα Μποβαρύ δεν είναι ένα πρόσωπο που ο συγγραφέας παρατηρεί από απόσταση· είναι ένα ανθρώπινο πλάσμα μέσα από το οποίο εξερευνά επιθυμίες, αυταπάτες και αντιφάσεις που αναγνώριζε στην ανθρώπινη φύση συνολικά.
Στην πρώτη ανάγνωση, η Έμμα φαίνεται εύκολο να χαρακτηριστεί. Είναι ανικανοποίητη, παρορμητική, σπάταλη, άπιστη. Όμως αυτή η ανάγνωση είναι επιφανειακή. Ο Φλωμπέρ δεν ενδιαφέρεται να καταγράψει τα σφάλματά της, αλλά να αποκαλύψει τον μηχανισμό που τα γεννά.
Η Έμμα έχει μεγαλώσει διαβάζοντας ρομαντικά μυθιστορήματα. Εκεί γνώρισε έναν κόσμο γεμάτο παθιασμένους έρωτες, αριστοκρατικές επαύλεις, ηρωικές χειρονομίες και συναισθήματα που ξεπερνούν την καθημερινότητα.
Όταν παντρεύεται τον Σαρλ Μποβαρύ, δεν συγκρούεται απλώς με έναν συνηθισμένο σύζυγο. Συγκρούεται με την πραγματικότητα, η οποία αποδεικνύεται απείρως πιο πεζή από τις λογοτεχνικές της προσδοκίες.
Η τραγωδία της δεν βρίσκεται στις επιλογές της, αλλά στη διαρκή αδυναμία της να αποδεχθεί ότι η ζωή δεν υπακούει στη λογική των μυθιστορημάτων που διάβαζε ως νεαρή κοπέλα.
Κάθε νέα επιθυμία γεννά μια νέα απογοήτευση· κάθε απόδραση οδηγεί σε ένα νέο αδιέξοδο. Η αναζήτηση της απόλυτης ευτυχίας μετατρέπεται σταδιακά σε έναν φαύλο κύκλο όπου ο έρωτας, η κατανάλωση και το χρέος λειτουργούν ως διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας ανεκπλήρωτης λαχτάρας.
Σε αυτήν ακριβώς τη διαπίστωση βρίσκεται η διαχρονικότητα της ηρωίδας. Η Έμμα δεν είναι μόνο παιδί του 19ου αιώνα. Είναι ο άνθρωπος που πιστεύει ότι η επόμενη αγορά, ο επόμενος έρωτας, η επόμενη αλλαγή θα δώσει επιτέλους νόημα στη ζωή του. Γι’ αυτό και η Madame Bovary εξακολουθεί να συγκινεί σε κάθε εποχή: επειδή δεν μιλά για μια συγκεκριμένη κοινωνία, αλλά για έναν διαχρονικό ανθρώπινο μηχανισμό.
Η ελληνική ραδιοφωνική διασκευή καλείται να αντιμετωπίσει μια ιδιαίτερη δυσκολία. Στο μυθιστόρημα, ο αναγνώστης παρακολουθεί συνεχώς τις εσωτερικές διακυμάνσεις της Έμμας μέσα από την αφήγηση του Φλωμπέρ.
Στο ραδιόφωνο, αυτό το προνόμιο δεν υπάρχει. Ο διασκευαστής οφείλει να μετατρέψει την εσωτερική ζωή της ηρωίδας σε φωνή, παύση, τόνο και μουσική. Εκεί ακριβώς θα κριθεί η επιτυχία της παράστασης: όχι μόνο στο τι λέει η Έμμα, αλλά και στο τι αφήνει να εννοηθεί μέσα από τις σιωπές της.
Ίσως αυτή να είναι και η μεγαλύτερη πρόκληση κάθε θεατρικής μεταφοράς της Madame Bovary. Να διατηρήσει την πολυπλοκότητα μιας ηρωίδας που δεν εξαντλείται ποτέ σε έναν μόνο χαρακτηρισμό.
Η Έμμα δεν είναι ούτε θύμα ούτε θύτης. Είναι ένας άνθρωπος που αναζητεί επίμονα μια ζωή αντάξια των ονείρων του και πληρώνει ακριβά τη σύγκρουση ανάμεσα στη φαντασία και στην πραγματικότητα.
Όταν το ραδιόφωνο έγινε θέατρο
Η χρυσή εποχή του ελληνικού ραδιοθεάτρου
Σήμερα, σε μια εποχή όπου κάθε μορφή ψυχαγωγίας είναι διαθέσιμη με το πάτημα ενός κουμπιού, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τι σήμαινε κάποτε μια ραδιοφωνική θεατρική παράσταση.
Για αρκετές δεκαετίες του 20ού αιώνα, το ραδιόφωνο δεν υπήρξε απλώς μέσο ενημέρωσης ή μουσικής. Υπήρξε η μεγαλύτερη δημόσια σκηνή της χώρας.
Κάθε εβδομάδα, χιλιάδες ελληνικά σπίτια μετατρέπονταν σε μικρά θέατρα. Οικογένειες συγκεντρώνονταν γύρω από τη συσκευή του ραδιοφώνου για να ακούσουν έργα του Σαίξπηρ, του Μολιέρου, του Ίψεν, του Τσέχοφ, του Ντοστογιέφσκι ή του Φλωμπέρ, ερμηνευμένα από κορυφαίους Έλληνες ηθοποιούς.
Για πολλούς ακροατές, αυτή ήταν η πρώτη και συχνά η μοναδική επαφή με την παγκόσμια λογοτεχνία και το κλασικό θέατρο.
Η επιτυχία του ελληνικού ραδιοθεάτρου δεν οφειλόταν μόνο στην ποιότητα των ηθοποιών ή των σκηνοθετών. Οφειλόταν κυρίως στη δύναμη του ίδιου του μέσου. Το ραδιόφωνο δεν έδινε εικόνες· ζητούσε από τον ακροατή να τις δημιουργήσει μόνος του.
Ένας ήχος βημάτων, το άνοιγμα μιας πόρτας, μια μουσική φράση ή μια παύση μπορούσαν να γεννήσουν έναν ολόκληρο κόσμο μέσα στη φαντασία.
Αυτή η δημιουργική συμμετοχή του ακροατή αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη διαφορά ανάμεσα στο ραδιοθέατρο και στον κινηματογράφο ή την τηλεόραση. Εκεί όπου η εικόνα επιβάλλει μια συγκεκριμένη μορφή, το ραδιόφωνο αφήνει χώρο στην προσωπική φαντασία. Κάθε ακροατής "σκηνοθετεί" μέσα του μια διαφορετική παράσταση.
Η μεταφορά ενός μεγάλου μυθιστορήματος στο ραδιόφωνο ήταν πάντοτε μια πράξη ισορροπίας. Ο διασκευαστής έπρεπε να αποφασίσει τι θα διατηρήσει, τι θα αφαιρέσει και, κυρίως, πώς θα μετατρέψει τον αφηγηματικό λόγο σε θεατρική δράση.
Δεν αρκούσε να συντομεύσει το πρωτότυπο. Έπρεπε να το ξαναγράψει με όρους ακουστικού θεάτρου, χωρίς να προδώσει το πνεύμα του.
Μέσα σε αυτή τη μεγάλη παράδοση εντάσσεται και η ελληνική διασκευή της Madame Bovary. Η παράσταση που παρουσιάζεται στην παρούσα έκδοση δεν αποτελεί απλώς μια ηχογράφηση του παρελθόντος.
Είναι μαρτυρία μιας εποχής κατά την οποία το δημόσιο ραδιόφωνο αντιλαμβανόταν την πολιτιστική του αποστολή ως μέρος της δημόσιας παιδείας. Δεν περιοριζόταν στην ψυχαγωγία· επιδίωκε να καλλιεργήσει το αισθητικό κριτήριο, να γνωρίσει στο κοινό τους μεγάλους συγγραφείς και να μετατρέψει τη λογοτεχνία σε καθημερινή εμπειρία.
Ακούγοντας σήμερα αυτές τις ηχογραφήσεις, δεν ανακαλύπτουμε μόνο μια διαφορετική μορφή θεάτρου. Ανακαλύπτουμε έναν διαφορετικό τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία αντιλαμβανόταν τον πολιτισμό: όχι ως προνόμιο των λίγων, αλλά ως κοινό αγαθό που μπορούσε να φτάσει σε κάθε σπίτι, αρκεί να υπήρχε ένα ραδιόφωνο και η διάθεση να ακούσει κανείς μια ιστορία.
Κώστας Ασημακόπουλος: Ο άνθρωπος που μετέφερε τα μεγάλα μυθιστορήματα στο ελληνικό ραδιόφωνο
Κάθε μεγάλη θεατρική διασκευή κρύβει ένα παράδοξο. Όσο καλύτερη είναι, τόσο λιγότερο αντιλαμβάνεται ο θεατής ή ο ακροατής την παρουσία του διασκευαστή. Η αφήγηση κυλά με τέτοια φυσικότητα ώστε δημιουργείται η ψευδαίσθηση ότι το έργο γεννήθηκε εξαρχής για τη σκηνή ή, στην προκειμένη περίπτωση, για το ραδιόφωνο.
Αυτό ακριβώς αποτελεί το μέτρο της επιτυχίας ενός διασκευαστή.
Ο Κώστας Ασημακόπουλος ανήκει στους δημιουργούς που κατανόησαν βαθιά ότι η διασκευή δεν είναι πράξη συντόμευσης αλλά πράξη δημιουργίας.
Η μεταφορά ενός εκτενούς μυθιστορήματος στο ραδιόφωνο απαιτεί αποφάσεις που επηρεάζουν τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο ο ακροατής αντιλαμβάνεται την ιστορία. Ποια πρόσωπα θα διατηρηθούν; Ποιες σκηνές θα συμπτυχθούν; Πώς θα αντικατασταθούν οι εσωτερικοί μονόλογοι; Πότε η σιωπή μπορεί να εκφράσει περισσότερα από έναν διάλογο;
Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα δεν βρίσκονται στο πρωτότυπο έργο. Τις δίνει ο διασκευαστής.
Η περίπτωση της Madame Bovary είναι ιδιαίτερα απαιτητική. Το μυθιστόρημα του Φλωμπέρ στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στον αφηγηματικό του ρυθμό και στην εξαιρετικά λεπτομερή παρατήρηση της ψυχολογίας των προσώπων.
Η εξωτερική δράση είναι συχνά περιορισμένη· το βάρος πέφτει στις σκέψεις, στις αμφιβολίες και στις ανεπαίσθητες μεταβολές της συνείδησης της Έμμας. Αυτά ακριβώς τα στοιχεία δεν μεταφέρονται εύκολα σε ένα καθαρά ακουστικό μέσο.
Η λύση που επιλέγει ο Ασημακόπουλος δεν είναι να αντιγράψει τον Φλωμπέρ. Επιλέγει να μεταφράσει τη λογοτεχνική αφήγηση στη γλώσσα του θεάτρου. Οι διάλογοι αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα, οι σκηνές οργανώνονται με ρυθμό που υπηρετεί την ακουστική εμπειρία και η μουσική χρησιμοποιείται όχι ως διακοσμητικό στοιχείο αλλά ως δραματουργικό εργαλείο.
Με αυτόν τον τρόπο, η παράσταση διατηρεί τον συναισθηματικό πυρήνα του μυθιστορήματος, χωρίς να εγκλωβίζεται στην κατά γράμμα αναπαραγωγή του.
Αυτή η επιλογή αποκαλύπτει και μια βαθύτερη αντίληψη για τη φύση της διασκευής. Πιστότητα δεν σημαίνει αναπαραγωγή κάθε επεισοδίου ή κάθε παραγράφου. Σημαίνει διατήρηση της ουσίας του έργου μέσα από τα εκφραστικά μέσα ενός διαφορετικού μέσου. Ο επιτυχημένος διασκευαστής δεν αντιγράφει· ερμηνεύει.
Η παρούσα έκδοση επιχειρεί να αναδείξει ακριβώς αυτή τη δημιουργική εργασία. Δεν εξετάζει μόνο τι αφαιρέθηκε ή τι προστέθηκε σε σχέση με το πρωτότυπο.
Προσπαθεί να κατανοήσει γιατί έγιναν αυτές οι επιλογές και πώς υπηρετούν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του ραδιοθεάτρου. Μόνο τότε μπορούμε να εκτιμήσουμε πραγματικά το μέγεθος της συμβολής του Κώστα Ασημακόπουλου στη διάδοση της παγκόσμιας λογοτεχνίας στο ελληνικό κοινό.
Από το μυθιστόρημα στην ηχητική σκηνή
Η δεύτερη ζωή της Madame Bovary
Κάθε μεγάλη διασκευή αρχίζει με μια παραδοχή: κανένα λογοτεχνικό έργο δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο σε ένα διαφορετικό μέσο.
Η γλώσσα της πεζογραφίας, η γλώσσα του θεάτρου, η γλώσσα του κινηματογράφου και η γλώσσα του ραδιοφώνου υπακούουν σε διαφορετικούς κανόνες. Όταν ένα έργο αλλάζει μέσο, δεν αλλάζει μόνο μορφή· αλλάζει και τρόπο ύπαρξης.
Η Madame Bovary αποτελεί ίσως ένα από τα πιο απαιτητικά παραδείγματα αυτής της μετάβασης.
Το μυθιστόρημα του Gustave Flaubert δεν στηρίζεται κυρίως στα γεγονότα. Η πλοκή του είναι, στην πραγματικότητα, σχετικά απλή. Εκείνο που το καθιστά αριστούργημα είναι ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας παρακολουθεί τις ανεπαίσθητες μεταβολές της ανθρώπινης συνείδησης.
Οι μεγάλες στιγμές του έργου δεν είναι οι εξωτερικές πράξεις αλλά οι εσωτερικές μετακινήσεις: μια απογοήτευση που ωριμάζει αργά, μια επιθυμία που γεννιέται σχεδόν ανεπαίσθητα, μια αυταπάτη που μετατρέπεται σταδιακά σε τραγωδία.
Ακριβώς εδώ γεννιέται και η δυσκολία κάθε διασκευής. Το ραδιόφωνο δεν μπορεί να βασιστεί στις αφηγηματικές τεχνικές του Φλωμπέρ. Δεν διαθέτει την πολυτέλεια της εκτεταμένης περιγραφής ούτε μπορεί να αναπαραστήσει τον εσωτερικό μονόλογο με την ίδια φυσικότητα που το επιτυγχάνει η πεζογραφία. Υποχρεώνεται, επομένως, να αναζητήσει άλλους τρόπους έκφρασης.
Η απάντηση βρίσκεται στη θεατρική οικονομία του ήχου.
Μια παύση μπορεί να υποκαταστήσει μια ολόκληρη παράγραφο. Ένας δισταγμός στη φωνή ενός ηθοποιού μπορεί να αποδώσει αυτό που στο μυθιστόρημα καταλαμβάνει πολλές σελίδες ψυχολογικής ανάλυσης. Η μουσική μπορεί να λειτουργήσει ως εσωτερικός μονόλογος. Ακόμη και η σιωπή αποκτά δραματουργική σημασία, καθώς γίνεται φορέας συναισθήματος και όχι απλή απουσία λόγου.
Η ελληνική διασκευή της Madame Bovary δεν πρέπει, επομένως, να κριθεί με το ερώτημα "τι παραλείπει από τον Φλωμπέρ". Το ουσιαστικότερο ερώτημα είναι διαφορετικό: με ποια μέσα επιχειρεί να διασώσει ό,τι δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσιο;
Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα αποτελεί τον βασικό στόχο της παρούσας έκδοσης. Δεν αρκεί να καταγράψουμε τις διαφορές ανάμεσα στο μυθιστόρημα και στη ραδιοφωνική διασκευή.
Οφείλουμε να κατανοήσουμε τη λογική τους. Κάθε συντόμευση, κάθε συγχώνευση σκηνών, κάθε νέα μουσική γέφυρα ή αφηγηματική παρέμβαση συνιστά μια δημιουργική επιλογή που αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι του ελληνικού ραδιοθεάτρου αντιλαμβάνονταν τόσο τον Φλωμπέρ όσο και το ίδιο το μέσο τους.
Από αυτή την άποψη, η ελληνική ραδιοφωνική Madame Bovary δεν είναι απλώς μια μεταφορά ενός ξένου έργου. Είναι μια νέα ανάγνωση του έργου μέσα από τα αισθητικά, τεχνικά και πολιτιστικά δεδομένα της εποχής της.
Η παράσταση δεν αποτελεί σκιά του μυθιστορήματος· αποτελεί το αποτύπωμα της συνάντησης δύο δημιουργικών κόσμων: της γαλλικής ρεαλιστικής λογοτεχνίας και της ελληνικής παράδοσης του ραδιοθεάτρου.
Η βιογραφία μιας παράστασης
Κάθε θεατρική παράσταση έχει μια ημερομηνία γέννησης και μια ημερομηνία λήξης. Παρουσιάζεται μπροστά σε ένα κοινό, ολοκληρώνει τον κύκλο της και, στις περισσότερες περιπτώσεις, επιβιώνει μόνο μέσα από τις αναμνήσεις όσων την παρακολούθησαν. Το ραδιοθέατρο ακολουθεί μια διαφορετική διαδρομή.
Η ραδιοφωνική παράσταση γεννιέται τη στιγμή της μετάδοσής της. Εκείνη την ώρα παύει να αποτελεί δοκιμή, πρόβα ή τεχνική προετοιμασία και μετατρέπεται σε δημόσιο γεγονός.
Οι φωνές που ακούγονται στο μικρόφωνο δεν απευθύνονται πλέον στους συντελεστές του στούντιο, αλλά σε ένα αόρατο κοινό, διασκορπισμένο σε χιλιάδες σπίτια. Η εμπειρία είναι κοινή, αλλά ταυτόχρονα βαθιά προσωπική. Κάθε ακροατής ακούει την ίδια παράσταση, όμως δημιουργεί μέσα του διαφορετικές εικόνες.
Οι περισσότερες από αυτές τις παραστάσεις έμοιαζαν προορισμένες να χαθούν. Το ραδιόφωνο ήταν, για δεκαετίες, κατεξοχήν μέσο της στιγμής. Όταν η μετάδοση ολοκληρωνόταν, το έργο θεωρούνταν ότι είχε εκπληρώσει τον σκοπό του. Η συστηματική αρχειοθέτηση δεν ήταν πάντοτε αυτονόητη, ενώ πολλές ηχογραφήσεις δεν διασώθηκαν ποτέ ή χάθηκαν με την πάροδο του χρόνου.
Αυτό προσδίδει ιδιαίτερη σημασία σε κάθε σωζόμενο ηχητικό τεκμήριο. Δεν αποτελεί μόνο φορέα ενός λογοτεχνικού έργου. Αποτελεί μαρτυρία μιας συγκεκριμένης στιγμής της ελληνικής πολιτιστικής ιστορίας.
Διασώζει όχι μόνο το κείμενο της διασκευής, αλλά και τις φωνές των ηθοποιών, τις ερμηνευτικές επιλογές, τη σκηνοθετική αντίληψη, την αισθητική του ήχου και, τελικά, τον τρόπο με τον οποίο μια ολόκληρη εποχή αντιλαμβανόταν την τέχνη του ραδιοθεάτρου.
Η ηχογράφηση της Madame Bovary που αποτελεί τη βάση της παρούσας έκδοσης είναι, επομένως, πολύ περισσότερα από ένα αρχείο ήχου. Είναι ο μοναδικός μάρτυρας μιας καλλιτεχνικής πράξης που διαφορετικά θα είχε χαθεί οριστικά.
Κάθε ακρόασή της συνιστά μια νέα ενεργοποίηση της παράστασης. Το έργο δεν παραμένει παγωμένο στον χρόνο· ξαναζωντανεύει κάθε φορά που μια νέα γενιά ακροατών αποφασίζει να του δώσει προσοχή.
Η αποστολή της παρούσας έκδοσης είναι να συνοδεύσει αυτή τη νέα ακρόαση. Όχι να υποκαταστήσει την εμπειρία της, αλλά να την εμπλουτίσει.
Να καταγράψει όσα γνωρίζουμε για την παραγωγή, να διακρίνει με σαφήνεια τα τεκμηριωμένα στοιχεία από τις ερμηνευτικές προσεγγίσεις και να διαφυλάξει τη "βιογραφία" μιας παράστασης που εξακολουθεί, δεκαετίες μετά τη δημιουργία της, να συνομιλεί με τον σύγχρονο ακροατή.
Κάθε πολιτιστικό τεκμήριο έχει τη δική του διαδρομή. Γεννιέται, λησμονείται, ανακαλύπτεται ξανά και αποκτά νέο νόημα μέσα σε διαφορετικά ιστορικά συμφραζόμενα. Η παρούσα έκδοση αποτελεί ένα ακόμη κεφάλαιο σε αυτή τη διαδρομή.
Δεν αφηγείται μόνο την ιστορία της Madame Bovary. Αφηγείται και την ιστορία της ίδιας της παράστασης που έφερε το έργο του Gustave Flaubert στα ελληνικά ραδιόφωνα.
Η λήθη ως μέρος της ιστορίας
Γιατί χάθηκαν τόσες ραδιοφωνικές παραστάσεις;
Κάθε προσπάθεια αποκατάστασης ενός ιστορικού τεκμηρίου ξεκινά με ένα παράδοξο. Αν το τεκμήριο είχε διατηρηθεί συστηματικά, ίσως να μην υπήρχε ανάγκη για αποκατάσταση. Η ίδια η ύπαρξη μιας τέτοιας έκδοσης υπενθυμίζει ότι η πολιτιστική μνήμη δεν είναι ποτέ αυτονόητη. Είναι αποτέλεσμα επιλογών, παραλείψεων, συγκυριών και, πολλές φορές, καθαρής τύχης.
Το ελληνικό ραδιοθέατρο υπήρξε, για δεκαετίες, μία από τις σημαντικότερες πολιτιστικές δραστηριότητες της δημόσιας ραδιοφωνίας. Παρ’ όλα αυτά, μεγάλο μέρος της παραγωγής του δεν διασώθηκε με τρόπο που να επιτρέπει σήμερα την εύκολη πρόσβαση, την τεκμηρίωση ή τη μελέτη της.
Η απώλεια αυτή δεν οφείλεται απαραίτητα σε αδιαφορία. Αντανακλά και τις τεχνικές, οικονομικές και θεσμικές συνθήκες κάθε εποχής, όταν το ραδιόφωνο θεωρούνταν κυρίως μέσο της στιγμής και όχι φορέας μελλοντικών ιστορικών τεκμηρίων.
Αυτή η διαπίστωση αλλάζει και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε τις σωζόμενες ηχογραφήσεις. Δεν αποτελούν απλώς δείγματα ενός ευρύτερου συνόλου. Αποτελούν, συχνά, τους μοναδικούς μάρτυρες μιας καλλιτεχνικής δημιουργίας που διαφορετικά θα είχε εξαφανιστεί.
Κάθε σωζόμενη παράσταση αποκτά, έτσι, αξία δυσανάλογη προς τη φαινομενική της υλικότητα. Δεν διασώζει μόνο μια ιστορία· διασώζει έναν τρόπο παραγωγής, μια αισθητική, μια φωνητική ερμηνεία, μια αντίληψη για τη δημόσια αποστολή του πολιτισμού.
Η Madame Bovary εντάσσεται ακριβώς σε αυτή την κατηγορία. Η παρούσα έκδοση δεν αντιμετωπίζει την ηχογράφηση ως αντικείμενο νοσταλγίας. Τη θεωρεί ιστορική πηγή. Όπως ένας ιστορικός αντιμετωπίζει ένα χειρόγραφο ή ένας ιστορικός της τέχνης έναν πίνακα, έτσι και η παρούσα εργασία αντιμετωπίζει τη ραδιοφωνική παράσταση ως τεκμήριο που μπορεί να φωτίσει μια ολόκληρη πολιτιστική εποχή.
Η λήθη δεν είναι, επομένως, το τέλος της ιστορίας. Είναι μέρος της. Κάθε φορά που ένα ξεχασμένο τεκμήριο ανακαλύπτεται, τεκμηριώνεται και επανεντάσσεται στον δημόσιο διάλογο, η πολιτιστική μνήμη ανασυντίθεται. Η διαδικασία αυτή δεν αλλάζει το παρελθόν· αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο το κατανοούμε.
Ίσως αυτό να είναι και το βαθύτερο νόημα της παρούσας έκδοσης. Δεν επιχειρεί να αναβιώσει μια χαμένη εποχή. Επιχειρεί να αποκαταστήσει τον διάλογο ανάμεσα σε εκείνη την εποχή και στη δική μας.
Γιατί η πολιτιστική κληρονομιά δεν παραμένει ζωντανή επειδή διατηρείται σε κάποιο αρχείο. Παραμένει ζωντανή επειδή εξακολουθεί να διαβάζεται, να ακούγεται και να ερμηνεύεται από κάθε νέα γενιά.
Ο Φάκελος της Παράστασης
Πριν ακουστεί η πρώτη λέξη
Η γέννηση μιας ραδιοφωνικής παραγωγής
Κάθε ραδιοφωνική παράσταση που έφθανε στους δέκτες των ακροατών αποτελούσε το τελευταίο στάδιο μιας πολύ μεγαλύτερης δημιουργικής διαδικασίας.
Πριν ακουστεί η πρώτη λέξη, είχαν προηγηθεί η επιλογή του έργου, η απόφαση για τη διασκευή, η επεξεργασία του κειμένου, η διανομή των ρόλων, οι πρόβες, η μουσική επιμέλεια, η ηχητική σκηνοθεσία και η τεχνική προετοιμασία της μετάδοσης.
Από όλες αυτές τις φάσεις, ελάχιστα τεκμήρια διασώζονται συνήθως. Σπανίως σώζονται τα χειρόγραφα της διασκευής, τα σημειωμένα αντίτυπα των ηθοποιών ή οι οδηγίες του σκηνοθέτη. Συχνότερα διασώζεται μόνο το τελικό αποτέλεσμα: η ίδια η ηχογράφηση.
Ακριβώς γι’ αυτό η ηχογράφηση αποκτά τόσο μεγάλη σημασία. Δεν είναι απλώς η καταγραφή μιας παράστασης. Είναι το σημείο στο οποίο συμπυκνώνονται όλες οι δημιουργικές αποφάσεις που προηγήθηκαν.
Ο ρυθμός των διαλόγων, η διάρκεια των παύσεων, η επιλογή της μουσικής, ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο εκφωνείται μια λέξη αποτελούν ίχνη μιας δημιουργικής διαδικασίας που δεν είναι πλέον ορατή.
Η παρούσα έκδοση αντιμετωπίζει αυτά τα ίχνη ως αντικείμενο έρευνας. Κάθε κεφάλαιο που ακολουθεί θα επιχειρήσει να ανασυνθέσει, όσο επιτρέπουν οι διαθέσιμες πηγές, τη διαδρομή από το μυθιστόρημα του Gustave Flaubert μέχρι τη συγκεκριμένη ελληνική ραδιοφωνική παραγωγή.
Στόχος δεν είναι να καλυφθούν με εικασίες τα κενά της ιστορίας, αλλά να αναδειχθεί με σαφήνεια τι γνωρίζουμε, τι μπορούμε να συναγάγουμε και ποια ερωτήματα παραμένουν ακόμη ανοικτά.
Η στάση αυτή αποτελεί συνειδητή επιλογή. Η απουσία πληροφοριών δεν αντιμετωπίζεται ως αδυναμία που πρέπει να αποκρυφθεί, αλλά ως μέρος της ιστορίας του ίδιου του τεκμηρίου. Και, πολλές φορές, όσα δεν γνωρίζουμε είναι εξίσου αποκαλυπτικά με όσα γνωρίζουμε.
Η παράσταση που ακολουθεί δεν είναι απλώς μια καλλιτεχνική δημιουργία. Είναι το αποτέλεσμα μιας συλλογικής εργασίας που πραγματοποιήθηκε σε μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή. Η έκδοση αυτή φιλοδοξεί να επαναφέρει στο προσκήνιο όχι μόνο το έργο, αλλά και τους ανθρώπους που το έκαναν να ακουστεί.
Η τέχνη της διασκευής
Πότε ένα μυθιστόρημα γίνεται νέο έργο;
Η λέξη "διασκευή" χρησιμοποιείται συχνά σαν να περιγράφει μια απλή τεχνική διαδικασία. Σαν να αρκεί κάποιος να αφαιρέσει μερικές σκηνές, να συντομεύσει τους διαλόγους και να περιορίσει την έκταση ενός μυθιστορήματος ώστε αυτό να χωρέσει σε μία θεατρική ή ραδιοφωνική παράσταση.
Η πραγματικότητα είναι πολύ διαφορετική.
Η διασκευή δεν είναι πράξη συντόμευσης. Είναι πράξη ερμηνείας.
Κάθε διασκευαστής καλείται να απαντήσει σε ένα δύσκολο ερώτημα: ποιο είναι το πραγματικό κέντρο βάρους του έργου; Δεν αρκεί να γνωρίζει τι συμβαίνει στην πλοκή. Οφείλει να αναγνωρίσει ποια είναι η βαθύτερη δραματική του δομή, ποιο συναίσθημα το διαπερνά, ποια σχέση ανάμεσα στους χαρακτήρες είναι ουσιώδης και ποια επεισόδια μπορούν να αφαιρεθούν χωρίς να αλλοιωθεί η ταυτότητά του.
Στην περίπτωση της Madame Bovary το ερώτημα γίνεται ακόμη δυσκολότερο. Ο Φλωμπέρ δεν οικοδομεί το μυθιστόρημά του πάνω σε θεαματικές ανατροπές. Το πραγματικό δράμα εκτυλίσσεται μέσα στην αργή μεταβολή της συνείδησης της Έμμας. Η απογοήτευση δεν εμφανίζεται ξαφνικά· συσσωρεύεται.
Η επιθυμία δεν γεννιέται από μία σκηνή· διαμορφώνεται μέσα από δεκάδες μικρές στιγμές. Η τραγωδία δεν είναι αποτέλεσμα ενός γεγονότος αλλά μιας σταδιακής διάβρωσης των προσδοκιών.
Αυτή ακριβώς η αφηγηματική ιδιομορφία εξηγεί γιατί κάθε θεατρική ή ραδιοφωνική μεταφορά της Madame Bovary αποτελεί αναγκαστικά μια νέα ανάγνωση του έργου.
Ο διασκευαστής δεν μπορεί να μεταφέρει αυτούσιο τον εσωτερικό χρόνο του μυθιστορήματος. Οφείλει να τον μετατρέψει σε σκηνικό χρόνο, να συμπυκνώσει καταστάσεις, να μεταφέρει ψυχολογικές μεταβολές σε λόγο, παύσεις και ηχητικές ενδείξεις.
Η δημιουργική αυτή διαδικασία δεν συνιστά απώλεια του πρωτοτύπου. Αντιθέτως, αποκαλύπτει ποια στοιχεία θεωρεί κάθε εποχή ουσιώδη. Κάθε διασκευή λειτουργεί σαν καθρέφτης της εποχής της. Οι επιλογές της δεν μας μιλούν μόνο για τον Φλωμπέρ· μας μιλούν και για τον τρόπο με τον οποίο οι μεταγενέστεροι δημιουργοί διάβασαν τον Φλωμπέρ.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η ελληνική ραδιοφωνική διασκευή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Δεν αποτελεί απλώς μετάφραση από μία γλώσσα σε μια άλλη ούτε μεταφορά από ένα μέσο σε ένα διαφορετικό.
Αποτελεί έναν νέο κρίκο στην ιστορία της πρόσληψης του έργου.
Η Ανάγνωση της Παράστασης
Πώς διαβάζεται ένα ηχητικό τεκμήριο;
Η πρώτη αντίδραση απέναντι σε μια παλιά ραδιοφωνική παράσταση είναι σχεδόν πάντοτε η ίδια: την ακούμε όπως θα ακούγαμε ένα ιστορικό ντοκουμέντο.
Προσπαθούμε να αναγνωρίσουμε τις φωνές, να ακολουθήσουμε την υπόθεση, να εντοπίσουμε την εποχή της παραγωγής. Αυτή είναι μια φυσική, αλλά περιορισμένη μορφή ακρόασης.
Η παρούσα έκδοση προτείνει μια διαφορετική προσέγγιση.
Η ηχογράφηση δεν αντιμετωπίζεται ως απλό ηχητικό αρχείο. Αντιμετωπίζεται ως κείμενο. Όπως ένα μυθιστόρημα μπορεί να αναλυθεί πρόταση προς πρόταση, έτσι και μια ραδιοφωνική παράσταση μπορεί να αναλυθεί σκηνή προς σκηνή, παύση προς παύση, μουσική γέφυρα προς μουσική γέφυρα.
Στο ραδιοθέατρο, κάθε ακουστικό στοιχείο παράγει νόημα. Η διάρκεια μιας σιωπής, η ένταση μιας φωνής, η θέση ενός μουσικού μοτίβου ή η εμφάνιση ενός ηχητικού εφέ δεν αποτελούν τεχνικές λεπτομέρειες.
Είναι δραματουργικές επιλογές. Συμμετέχουν στη σύνθεση του έργου με τρόπο αντίστοιχο προς τις περιγραφές, τον αφηγηματικό ρυθμό ή τη στίξη ενός λογοτεχνικού κειμένου.
Η ανάγνωση ενός ηχητικού τεκμηρίου απαιτεί, επομένως, διαφορετική μεθοδολογία. Δεν αρκεί να καταγραφούν οι διάλογοι. Ο επιμελητής οφείλει να αναγνωρίσει τη δομή της παράστασης, να κατανοήσει τη λειτουργία της μουσικής, να διακρίνει τις μεταβάσεις των σκηνών και να εξετάσει με ποιον τρόπο η ακουστική σύνθεση αναλαμβάνει να εκφράσει όσα στο πρωτότυπο μυθιστόρημα αποδίδονται μέσω της αφήγησης.
Αυτή ακριβώς τη μεθοδολογία ακολουθεί η παρούσα έκδοση. Η αποκατάσταση του κειμένου αποτελεί μόνο το πρώτο στάδιο. Ακολουθεί η δραματολογική ανάλυση, η αντιπαραβολή με το πρωτότυπο έργο και, τέλος, η ερμηνεία των δημιουργικών επιλογών της ελληνικής διασκευής.
Κάθε σκηνή εξετάζεται ως μέρος ενός ευρύτερου συνόλου και κάθε εκδοτική παρατήρηση στηρίζεται κατά προτεραιότητα στο ίδιο το τεκμήριο.
Η διαδικασία αυτή μετατρέπει την ακρόαση σε μορφή ανάγνωσης. Ο ακροατής γίνεται ταυτόχρονα αναγνώστης και ερευνητής. Δεν παρακολουθεί απλώς την εξέλιξη της ιστορίας· παρατηρεί τον τρόπο με τον οποίο η ιστορία οικοδομείται μέσα από τον ήχο.
Έτσι, η ραδιοφωνική παράσταση αποκαλύπτεται όχι μόνο ως καλλιτεχνικό δημιούργημα, αλλά και ως σύνθετο πολιτιστικό κείμενο, άξιο της ίδιας προσεκτικής μελέτης που αφιερώνεται σε κάθε σημαντικό έργο της λογοτεχνίας.
Add comment
Comments