Λίγοι καλλιτέχνες του 20ού αιώνα έχουν καταφέρει να μετατρέψουν την προσωπική τους ζωή σε τόσο ισχυρό καλλιτεχνικό σύμβολο όσο η Φρίντα Κάλο.
Εβδομήντα και πλέον χρόνια μετά τον θάνατό της, η Μεξικανή ζωγράφος παραμένει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα πρόσωπα της παγκόσμιας τέχνης.
Η εικόνα της κοσμεί εκθέσεις, βιβλία, αφίσες, ρούχα και αντικείμενα κάθε είδους, ενώ η ζωή της εξακολουθεί να εμπνέει κινηματογραφικές παραγωγές, θεατρικά έργα και ακαδημαϊκές μελέτες.
Η διαχρονική γοητεία της δεν οφείλεται μόνο στη δραματική βιογραφία της ή στην ιδιαίτερη αισθητική της. Βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο κατάφερε να μετατρέψει τον σωματικό και ψυχικό πόνο σε εικαστική γλώσσα.
Από τα περίπου 140 έργα που δημιούργησε, περισσότερα από τα μισά είναι αυτοπροσωπογραφίες. Σε αυτά δεν αποτυπώνει απλώς τα χαρακτηριστικά της. Εικονογραφεί τις πληγές, τις επιθυμίες, τους φόβους και την εσωτερική της δύναμη.
Μια αυτοπροσωπογραφία που έγινε παγκόσμιο σύμβολο
Ανάμεσα στα σημαντικότερα έργα της ξεχωρίζει το "Αυτοπροσωπογραφία με περιδέραιο από αγκάθια και κολιμπρί", που φιλοτεχνήθηκε το 1940.
Με την πρώτη ματιά, πρόκειται για ένα σχετικά απλό πορτρέτο. Η Φρίντα κοιτάζει κατάματα τον θεατή. Το πρόσωπό της είναι σχεδόν ανέκφραστο, όμως τίποτα στον πίνακα δεν είναι τυχαίο.
Το περιδέραιο από αγκάθια τρυπά τον λαιμό της, αφήνοντας σταγόνες αίματος να κυλήσουν πάνω στο λευκό φόρεμά της. Πίσω της ξεδιπλώνεται μια πυκνή τροπική βλάστηση, ενώ γύρω της βρίσκονται ζώα και έντομα που λειτουργούν σαν κώδικες μιας προσωπικής μυθολογίας.
Όσο περισσότερο παρατηρεί κανείς τον πίνακα, τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται ότι κάθε μορφή, κάθε αντικείμενο και κάθε χρώμα αφηγείται ένα διαφορετικό κεφάλαιο της ζωής της.
Η στιγμή που γεννήθηκε το έργο
Η δημιουργία του πίνακα συνέπεσε με μία από τις δυσκολότερες περιόδους της ζωής της.
Η Κάλο είχε μόλις χωρίσει από τον μεγάλο έρωτα της ζωής της, τον διάσημο ζωγράφο Ντιέγκο Ριβέρα. Παράλληλα έληγε και η πολύχρονη σχέση της με τον Αμερικανό φωτογράφο Νίκολας Μάρεϊ.
Ήταν μια περίοδος συναισθηματικής κατάρρευσης, αλλά και έντονης καλλιτεχνικής δημιουργίας. Η ζωγράφος χρησιμοποίησε για ακόμη μία φορά τον εαυτό της ως καμβά, αποτυπώνοντας όχι μόνο τη θλίψη αλλά και την αποφασιστικότητα να συνεχίσει.
Το κολιμπρί δεν είναι απλώς ένα πουλί
Το πιο χαρακτηριστικό σύμβολο του πίνακα είναι το μικρό μαύρο κολιμπρί που κρέμεται από το περιδέραιο.
Στη μεξικανική λαϊκή παράδοση το κολιμπρί θεωρείται φυλαχτό που σχετίζεται με την αγάπη και την επανασύνδεση των εραστών. Παράλληλα, στην προκολομβιανή μυθολογία συνδεόταν με τον θεό του πολέμου των Αζτέκων.
Στο έργο της Κάλο, όμως, το πουλί εμφανίζεται ακίνητο, σχεδόν νεκρό.
Η εικόνα αυτή έχει ερμηνευθεί ως συμβολισμός μιας χαμένης αγάπης, αλλά και ως υπενθύμιση ότι ακόμη και η δύναμη μπορεί να τραυματιστεί.
Η μαϊμού: ανάμεσα στην τρυφερότητα και την προδοσία
Στον δεξιό ώμο της ζωγράφου βρίσκεται μια μικρή αραχνομαϊμού.
Το ζώο ήταν πραγματικό κατοικίδιο της Κάλο και της είχε χαριστεί από τον Ντιέγκο Ριβέρα.
Στον πίνακα, όμως, η μαϊμού τραβά το αγκαθωτό περιδέραιο, κάνοντας τα αγκάθια να πληγώνουν περισσότερο τον λαιμό της.
Πολλοί ιστορικοί της τέχνης θεωρούν ότι η μορφή της παραπέμπει στον ίδιο τον Ριβέρα: έναν άνθρωπο που υπήρξε ταυτόχρονα πηγή αγάπης αλλά και αιτία μεγάλου συναισθηματικού πόνου.
Η μαύρη γάτα που περιμένει
Στην απέναντι πλευρά δεσπόζει μια μαύρη γάτα.
Τα λαμπερά μάτια της και η στάση του σώματός της δημιουργούν την αίσθηση ότι είναι έτοιμη να ορμήσει.
Στη δυτική παράδοση η μαύρη γάτα συνδέεται συχνά με τον θάνατο ή την κακοτυχία.
Άλλοι μελετητές, ωστόσο, θεωρούν ότι στον πίνακα λειτουργεί ως προστάτης της ζωγράφου, ένα ζώο που παρακολουθεί αθόρυβα τις εξελίξεις, έτοιμο να επέμβει όταν χρειαστεί.
Η διπλή αυτή ανάγνωση είναι χαρακτηριστική του έργου της Κάλο, όπου σχεδόν τίποτε δεν διαθέτει μία και μοναδική ερμηνεία.
Πεταλούδες και λιβελούλες: η υπόσχεση της αναγέννησης
Στα πλεγμένα μαλλιά της διακρίνονται μικρές πεταλούδες και στοιχεία που θυμίζουν λιβελούλες.
Στην παράδοση των αυτόχθονων πολιτισμών του Μεξικού, και τα δύο έντομα συνδέονται με την αναγέννηση της ψυχής και τον κύκλο της ζωής.
Έτσι, ενώ ο υπόλοιπος πίνακας κυριαρχείται από εικόνες πόνου, τα μικρά αυτά σύμβολα αφήνουν ένα διακριτικό μήνυμα αισιοδοξίας.
Το σώμα ως πεδίο μαρτυρίου
Το αγκαθωτό περιδέραιο αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές χριστιανικές αναφορές του έργου.
Παραπέμπει ευθέως στο ακάνθινο στεφάνι του Χριστού και παρουσιάζει τη ζωγράφο ως μια μορφή σύγχρονου μάρτυρα.
Η αναφορά αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν λάβει κανείς υπόψη τη ζωή της.
Η Κάλο προσβλήθηκε από πολιομυελίτιδα σε μικρή ηλικία, ενώ στα 18 της χρόνια υπέστη ένα καταστροφικό τροχαίο δυστύχημα που της προκάλεσε πολλαπλά κατάγματα στη σπονδυλική στήλη, τη λεκάνη και τα πόδια.
Υποβλήθηκε σε δεκάδες χειρουργικές επεμβάσεις και έζησε σχεδόν ολόκληρη τη ζωή της με χρόνιους αφόρητους πόνους.
Ωστόσο, αρνήθηκε να παρουσιάσει τον εαυτό της ως θύμα.
Στους πίνακές της το τραυματισμένο σώμα μετατρέπεται σε σύμβολο αντοχής.
Τα ζώα ήταν η πραγματική της οικογένεια
Η σχέση της Φρίντα Κάλο με τα ζώα δεν περιοριζόταν στη ζωγραφική.
Στο περίφημο "Γαλάζιο Σπίτι" της στο Κογιοακάν ζούσε μαζί με μαϊμούδες, παπαγάλους, σκύλους της μεξικανικής φυλής Xoloitzcuintli, ελάφια, πουλιά και άλλα κατοικίδια.
Τα θεωρούσε ισότιμους συντρόφους της καθημερινότητάς της.
Σε αρκετούς πίνακες τα ζώα μοιάζουν να αντικαθιστούν την ανθρώπινη παρουσία, προσφέροντας συντροφικότητα σε μια γυναίκα που πέρασε μεγάλο μέρος της ζωής της καθηλωμένη σε κρεβάτια ή αναπηρικά βοηθήματα.
Πέρα από τον σουρεαλισμό
Πολλοί χαρακτήρισαν το έργο της σουρεαλιστικό.
Η ίδια όμως διαφωνούσε κατηγορηματικά.
"Δεν ζωγράφισα ποτέ όνειρα", είχε δηλώσει χαρακτηριστικά. "Ζωγράφισα τη δική μου πραγματικότητα".
Αυτό ίσως εξηγεί γιατί οι πίνακές της εξακολουθούν να συγκινούν εκατομμύρια ανθρώπους.
Δεν επιχειρούν να αποδράσουν από την πραγματικότητα. Την κοιτούν κατάματα.
Ένα διαχρονικό σύμβολο δύναμης
Λίγο πριν από το τέλος της ζωής της, όταν αναγκάστηκε να υποβληθεί σε ακρωτηριασμό του δεξιού της ποδιού, η Φρίντα Κάλο έγραψε στο ημερολόγιό της μία από τις πιο γνωστές φράσεις της:
"Πόδια, γιατί να σας χρειάζομαι αφού έχω φτερά για να πετάω;"
Ίσως αυτή η φράση να συνοψίζει καλύτερα από κάθε άλλη ολόκληρο το έργο της.
Οι αυτοπροσωπογραφίες της μιλούν για πόνο, απώλεια και μοναξιά, όμως ποτέ δεν καταλήγουν στην παραίτηση.
Αντίθετα, μετατρέπουν την ανθρώπινη ευαλωτότητα σε πράξη αντίστασης και δημιουργίας. Γι’ αυτό και το κολιμπρί, η μαϊμού και η μαύρη γάτα δεν είναι απλώς ζώα πάνω σε έναν πίνακα.
Είναι οι σιωπηλοί αφηγητές της ζωής μιας γυναίκας που κατάφερε να μετατρέψει τις πληγές της σε διαχρονική τέχνη.
Add comment
Comments