Τα μυστικά των χρωμάτων: Οι κρυφές ιστορίες που αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τα μεγαλύτερα αριστουργήματα της τέχνης

Ένα χρώμα δεν είναι ποτέ απλώς ένα χρώμα. Πίσω από κάθε απόχρωση που συναντά κανείς σε έναν σπουδαίο πίνακα κρύβεται μια ιστορία γεμάτη ανακαλύψεις, ατυχήματα, επιστημονικά πειράματα, εμμονές, ακόμη και εγκλήματα.

Από το βαθύ μπλε του Βερμέερ μέχρι το φλογερό κόκκινο του Μουνκ, κάθε χρωστική κουβαλά μια διαδρομή που αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τα μεγάλα έργα της παγκόσμιας τέχνης.

Αυτό ακριβώς εξερευνά το νέο βιβλίο "The Art of Colour: The History of Art in 39 Pigments", αποκαλύπτοντας ότι η ιστορία της τέχνης μπορεί να διαβαστεί μέσα από την ιστορία των ίδιων των χρωμάτων.

Κάθε χρωστική ουσία διαθέτει τη δική της προσωπικότητα, το δικό της παρελθόν και τη δική της συμβολική δύναμη.

Το τυχαίο λάθος που άλλαξε την ιστορία της ζωγραφικής

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το περίφημο Πρωσικό Μπλε (Prussian Blue), το οποίο συνδέει δύο φαινομενικά ασύνδετα αριστουργήματα: το "Μεγάλο Κύμα έξω από την Καναγκάβα" του Χοκουσάι και το "Μπλε δωμάτιο" του Πάμπλο Πικάσο.

Η ανακάλυψή του δεν ήταν αποτέλεσμα επιστημονικού σχεδιασμού αλλά ενός… αποτυχημένου πειράματος.

Το 1706, στο Βερολίνο, ο αλχημιστής Γιόχαν Κόνραντ Ντίπελ, ο οποίος αναζητούσε το ελιξίριο της αιώνιας ζωής, δημιούργησε κατά λάθος ένα άχρηστο μείγμα από στάχτη και αίμα βοοειδών. Πριν το πετάξει, ένας παρασκευαστής χρωμάτων χρησιμοποίησε το υγρό στο εργαστήριό τους προσθέτοντας κόκκινα έντομα που χρησιμοποιούνταν στις βαφές.

Το αποτέλεσμα ήταν ένα βαθύ, λαμπερό μπλε, τόσο εντυπωσιακό ώστε σύντομα έγινε η πρώτη οικονομικά προσιτή εναλλακτική απέναντι στο πανάκριβο υπερθαλάσσιο μπλε (ultramarine), το οποίο μέχρι τότε κόστιζε περισσότερο ακόμη και από τον χρυσό.

Από εκείνη τη στιγμή, καλλιτέχνες όπως ο Κλοντ Μονέ, ο Εντγκάρ Ντεγκά, ο Χοκουσάι και αργότερα ο Πάμπλο Πικάσο υιοθέτησαν μαζικά το νέο χρώμα.

Κάθε χρωστική αφηγείται τη δική της ιστορία

Ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η προέλευση μιας χρωστικής δεν αποτελεί απλή τεχνική λεπτομέρεια αλλά μέρος της ίδιας της σημασίας ενός έργου.

Όπως η ετυμολογία μιας λέξης φωτίζει ένα λογοτεχνικό κείμενο, έτσι και η ιστορία ενός χρώματος επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο "διαβάζουμε" έναν πίνακα.

Ορισμένες χρωστικές γεννήθηκαν σε εργαστήρια επιστημόνων, άλλες σε σπήλαια της προϊστορίας, ενώ αρκετές προέκυψαν από απάτες, επικίνδυνα χημικά ή ακόμη και από εντελώς απρόσμενες πρώτες ύλες.

Το μαύρο που προερχόταν από ανθρώπινα οστά

Στο διάσημο πορτρέτο "Madame X" του Τζον Σίνγκερ Σάρτζεντ, η ωχρή επιδερμίδα της πρωταγωνίστριας αποκτά μια σχεδόν μεταφυσική αίσθηση χάρη στη χρήση του Bone Black.

Η συγκεκριμένη χρωστική παρασκευαζόταν επί αιώνες από αποτεφρωμένα και κονιορτοποιημένα οστά.

Η λεπτομέρεια αυτή μεταμορφώνει το έργο από μια απλή αριστοκρατική προσωπογραφία σε έναν στοχασμό πάνω στη θνητότητα, τη φθορά και την εύθραυστη σχέση ανάμεσα στην ομορφιά και τον θάνατο.

Το κόκκινο που γεννήθηκε από τις ρίζες ενός φυτού

Στον πίνακα "Το κορίτσι με το ποτήρι κρασί", ο Γιοχάνες Βερμέερ χρησιμοποιεί τη χρωστική Rose Madder, η οποία παρασκευαζόταν από τις ρίζες του φυτού Rubia tinctorum.

Το έντονο κόκκινο του φορέματος της νεαρής γυναίκας λειτουργεί σχεδόν σαν ψυχολογικό σχόλιο, εντείνοντας την ένταση ανάμεσα στην ίδια και τον επίμονο θαυμαστή που επιχειρεί να τη μεθύσει.

Το πορτοκαλί που κρύβει μια ιστορία εξόρυξης

Στο περίφημο "Ο πύρινος Ιούνιος" του Σερ Φρέντερικ Λέιτον, η κοιμισμένη γυναικεία μορφή είναι τυλιγμένη στο λαμπερό Chrome Orange.

Η χρωστική έγινε διαθέσιμη μόλις τον 19ο αιώνα, χάρη στην ανακάλυψη μεγάλων κοιτασμάτων χρωμίτη στη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η επιλογή αυτή μετατρέπει την ηρωίδα σε ένα διαχρονικό σύμβολο αναγέννησης και αιώνιας ομορφιάς.

Το χαμένο κίτρινο των παλιών δασκάλων

Για σχεδόν δύο αιώνες είχε χαθεί η συνταγή του περίφημου Lead-Tin Yellow, που χρησιμοποιούσαν καλλιτέχνες όπως ο Τιτσιάνο και ο Ρέμπραντ.

Μόλις το 1940 ο Γερμανός ερευνητής Ρίχαρντ Γιάκομπι κατάφερε να ανακατασκευάσει τη χρωστική, αποκαλύπτοντας ότι παραγόταν από συγκεκριμένες αναλογίες οξειδίων μολύβδου και κασσίτερου.

Χάρη σε αυτό το χρώμα φωτίζονται τα θεϊκά γράμματα στον περίφημο πίνακα "Το Συμπόσιο του Βαλτάσαρ" του Ρέμπραντ.

Το πράσινο που μπορούσε να σκοτώσει

Το Emerald Green θεωρείται μία από τις πιο όμορφες αλλά και πιο επικίνδυνες χρωστικές της ιστορίας.

Περιείχε αρσενικό και ήταν στενός συγγενής του διαβόητου Scheele’s Green, το οποίο έχει συνδεθεί ακόμη και με τον πιθανό δηλητηριασμό του Ναπολέοντα Βοναπάρτη στην εξορία του.

Η Μπέρτε Μοριζό το χρησιμοποίησε στον πίνακα "Μια Καλοκαιρινή ημέρα", χαρίζοντας στο ειδυλλιακό τοπίο μια ανεπαίσθητη αλλά διαρκή αίσθηση ανησυχίας.

Το μοβ που γέννησε τον Ιμπρεσιονισμό

Η εφεύρεση της χρωστικής Cobalt Violet, σε συνδυασμό με την εμφάνιση των φορητών σωληναρίων μπογιάς, επέτρεψε στους Ιμπρεσιονιστές να ζωγραφίζουν απευθείας στη φύση.

Ο Κλοντ Μονέ χρησιμοποίησε το μοβ όχι μόνο για να αποδώσει τα άνθη της ίριδας αλλά και για να αποτυπώσει το ίδιο το φως της ατμόσφαιρας.

Ο Εντουάρ Μανέ είχε δηλώσει χαρακτηριστικά το 1881:

"Ανακάλυψα επιτέλους το πραγματικό χρώμα της ατμόσφαιρας. Είναι το μοβ".

Το λευκό που γεννήθηκε μέσα από… κοπριά

Ακόμη και το λευκό, το κατεξοχήν σύμβολο της αγνότητας, διαθέτει μια εξαιρετικά σκοτεινή ιστορία.

Το περίφημο Lead White, που χρησιμοποιεί ο Τζέιμς ΜακΝιλ Γουίστλερ στη "Συμφωνία σε Λευκό Αρ. 1: Το Λευκό Κορίτσι", παρασκευαζόταν τοποθετώντας φύλλα μολύβδου δίπλα σε ξίδι μέσα σε δοχεία που περιβάλλονταν από σωρούς ζωικής κοπριάς.