Πριν από περίπου 2.300 χρόνια, σύμφωνα με την παράδοση, ο βασιλιάς Πτολεμαίος Α της Αιγύπτου ανέθεσε στους συμβούλους του ένα σχεδόν αδιανόητο έργο: να συγκεντρώσουν όλα τα γραπτά κείμενα της ανθρωπότητας σε μία βιβλιοθήκη.
Ο άνθρωπος που υπηρέτησε δίπλα στον Μέγα Αλέξανδρο οραματιζόταν κάτι περισσότερο από μια συλλογή παπύρων. Ήθελε να δημιουργήσει ένα μόνιμο καταφύγιο της ανθρώπινης γνώσης.
Οι διάδοχοί του συνέχισαν με σχεδόν εμμονικό τρόπο αυτή την αποστολή. Κάθε πλοίο που έφθανε στην Αλεξάνδρεια ελεγχόταν εξονυχιστικά. Οι βασιλικοί υπάλληλοι αναζητούσαν χειρόγραφα και παπύρους, τα οποία αντιγράφονταν ή παρέμεναν στη Βιβλιοθήκη.
Ανάμεσα στα έργα που φέρεται ότι φιλοξενούνταν εκεί βρισκόταν ακόμη και η προσωπική βιβλιοθήκη του Αριστοτέλη.
Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας εξελίχθηκε στο σημαντικότερο πνευματικό κέντρο του αρχαίου κόσμου. Εκεί ο Ερατοσθένης υπολόγισε με εντυπωσιακή ακρίβεια την περιφέρεια της Γης. Εκεί ο Ζηνόδοτος επιμελήθηκε τις πρώτες κριτικές εκδόσεις των ομηρικών επών. Πιθανότατα εκεί εργάστηκε και ο Ευκλείδης πριν συγγράψει τα περίφημα “Στοιχεία”, το θεμέλιο της γεωμετρίας για περισσότερες από δύο χιλιετίες.
Η βιβλιοθήκη ήταν ανοικτή σε κάθε άνθρωπο που επιθυμούσε να μελετήσει. Το κράτος χρηματοδοτούσε τους λόγιους ώστε να αφιερώνονται αποκλειστικά στην έρευνα και στη συγγραφή.
Ο πραγματικός λόγος που χάθηκε η μεγαλύτερη βιβλιοθήκη της ιστορίας
Η εξαφάνιση της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα ιστορικά μυστήρια. Για αιώνες επικρατούσε η άποψη ότι καταστράφηκε από πολέμους. Η μεγάλη πυρκαγιά που ξέσπασε κατά την πολιορκία της Αλεξάνδρειας από τον Ιούλιο Καίσαρα το 48 π.Χ. θεωρούνταν η βασική αιτία.
Αργότερα, η καταστροφή των ειδωλολατρικών ναών από χριστιανικούς όχλους τον 4ο αιώνα μ.Χ. θεωρήθηκε το τελικό πλήγμα.
Ωστόσο, οι περισσότεροι σύγχρονοι ιστορικοί καταλήγουν σε μια πολύ πιο πεζή εξήγηση. Η βιβλιοθήκη δεν χάθηκε τόσο από τη βία όσο από την αδιαφορία.
Η συντήρηση εκατοντάδων χιλιάδων παπύρων απαιτούσε τεράστιους οικονομικούς πόρους. Η υγρασία, τα έντομα και τα τρωκτικά κατέστρεφαν συνεχώς τα χειρόγραφα. Οι γραφείς έπρεπε αδιάκοπα να αντιγράφουν τα παλιά έργα πριν αυτά γίνουν δυσανάγνωστα.
Κάποια στιγμή, το κόστος της διατήρησης ξεπέρασε τη βούληση της κοινωνίας να προστατεύσει τη γνώση.
Όπως έχει επισημάνει ο ιστορικός Roger Bagnall, η σκοτεινή εποχή δεν προκλήθηκε από την απώλεια της βιβλιοθήκης. Αντίθετα, το γεγονός ότι η βιβλιοθήκη εγκαταλείφθηκε αποδείκνυε πως η σκοτεινή εποχή είχε ήδη ξεκινήσει.
Η νέα «σκοτεινή εποχή» δεν καίει βιβλία - απλώς δεν τα ανοίγει
Δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, κανείς δεν καίει βιβλιοθήκες. Ίσως όμως να συμβαίνει κάτι εξίσου ανησυχητικό. Οι Αμερικανοί - και σταδιακά οι περισσότερες δυτικές κοινωνίες - διαβάζουν ολοένα και λιγότερα βιβλία.
Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του National Endowment for the Arts, λιγότεροι από τους μισούς ενήλικες διάβασαν έστω ένα βιβλίο μέσα στο 2022, ενώ μόλις το 38% διάβασε κάποιο μυθιστόρημα ή συλλογή διηγημάτων.
Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι η πτώση της ανάγνωσης για ευχαρίστηση.
Το 2004 σχεδόν τρεις στους δέκα Αμερικανούς διάβαζαν καθημερινά στον ελεύθερο χρόνο τους. Το 2023 το ποσοστό είχε περιοριστεί μόλις στο 16%.
Ενδεικτικό της αλλαγής είναι ότι σήμερα περισσότεροι Αμερικανοί στοιχηματίζουν παρά διαβάζουν βιβλία.
Δεν σταματήσαμε να διαβάζουμε. Αλλάξαμε αυτό που διαβάζουμε
Το παράδοξο είναι ότι οι άνθρωποι πιθανότατα διαβάζουν περισσότερες λέξεις από οποιαδήποτε άλλη εποχή της ιστορίας. Emails, SMS, Αναρτήσεις στο X, Threads στο Reddit, λεζάντες στο Instagram, ειδοποιήσεις, chats.
Η καθημερινότητα είναι πλέον μια ατελείωτη ροή μικρών αποσπασματικών κειμένων.
Αυτό που εξαφανίζεται δεν είναι η ανάγνωση ως μηχανική διαδικασία. Είναι η παρατεταμένη συγκέντρωση που απαιτεί ένα βιβλίο, ένα δοκίμιο ή μια απαιτητική ανάλυση.
Η γνωσιακή νευροεπιστήμονας Maryanne Wolf υποστηρίζει ότι ο εγκέφαλος χάνει σταδιακά την ικανότητα της βαθιάς ανάγνωσης: την ικανότητα δηλαδή να συνθέτει ιδέες, να αναγνωρίζει πολύπλοκες σχέσεις και να κατανοεί σύνθετα επιχειρήματα.
Με άλλα λόγια, δεν γινόμαστε αναλφάβητοι. Γινόμαστε μετα-αναλφάβητοι.
Διαβάστε ακόμα: Τι γίνεται όταν χάνεται μια γλώσσα
Τα βιβλία γίνονται ολοένα και πιο απλά
Η αλλαγή αποτυπώνεται ακόμη και στη λογοτεχνία. Οι προτάσεις των σημερινών best seller των New York Times είναι περίπου κατά ένα τρίτο μικρότερες από εκείνες πριν από έναν αιώνα. Το 1958, το βιβλίο με τις περισσότερες πωλήσεις ήταν ο “Δόκτωρ Ζιβάγκο” του Μπόρις Πάστερνακ, γεμάτος μεγάλες περιόδους λόγου, σύνθετες περιγραφές και ψυχολογικές αποχρώσεις. Σήμερα, στις πρώτες θέσεις κυριαρχούν βιβλία νεανικής λογοτεχνίας, fantasy, romantasy και παιδικές σειρές.
Η διαφορά δεν αφορά την ποιότητα της ψυχαγωγίας. Αφορά το επίπεδο γνωσιακής προσπάθειας που απαιτείται από τον αναγνώστη.
Η κρίση αρχίζει από το σχολείο
Τα σημάδια εμφανίζονται ήδη από την παιδική ηλικία. Όλο και περισσότερα παιδιά ξεκινούν το σχολείο χωρίς να γνωρίζουν παραδοσιακά παραμύθια ή παιδικά τραγούδια. Οι έφηβοι διαβάζουν για ευχαρίστηση λιγότερο από κάθε προηγούμενη γενιά.
Από το 1984 έως το 2025, το ποσοστό των 13χρονων που δηλώνουν ότι σχεδόν ποτέ δεν διαβάζουν για ψυχαγωγία αυξήθηκε από 8% σε 29%.
Οι βιβλιοθηκονόμοι αναφέρουν ότι αναγκάζονται να προμηθεύονται ολοένα και περισσότερα graphic novels και manga ώστε να ανταποκρίνονται στις μειωμένες αναγνωστικές δυνατότητες των μαθητών.
Παράλληλα, στις εθνικές εξετάσεις των ΗΠΑ μόλις το 35% των τελειόφοιτων λυκείου θεωρείται επαρκές στην ανάλυση σύνθετων λογοτεχνικών ή επιχειρηματολογικών κειμένων. Σχεδόν το ίδιο ποσοστό δεν καταφέρνει ούτε τα βασικά.
Όταν ακόμη και το Harvard δυσκολεύεται να πείσει τους φοιτητές να διαβάσουν
Η αλλαγή δεν περιορίζεται στα σχολεία. Αγγίζει ακόμη και τα κορυφαία πανεπιστήμια. Στο Harvard, φοιτητές χρησιμοποίησαν το ChatGPT για να “μεταφράσουν” σε πιο απλή γλώσσα το μυθιστόρημα “Το Κουρδιστό Πορτοκάλι” του Anthony Burgess, επειδή δυσκολεύονταν να το διαβάσουν στην πρωτότυπη μορφή του.
Καθηγητές κοινωνιολογίας διαπιστώνουν ότι αρκετοί φοιτητές θεωρούν πλέον την ανάγνωση ολόκληρων βιβλίων περιττή διαδικασία. Πιστεύουν ότι μια περίληψη ή ένα απόσπασμα αρκεί για να αποκτήσουν τη γνώση.
Η Margaret Rennix, υπεύθυνη υποστήριξης ανθρωπιστικών επιστημών στο Harvard, περιγράφει μια εντυπωσιακή αλλαγή νοοτροπίας.
Όπως εξηγεί, αρκετοί φοιτητές θεωρούν ότι οι καθηγητές δυσκολεύουν αδικαιολόγητα την πρόσβαση στη γνώση, ζητώντας τους να διαβάσουν ολόκληρα έργα αντί να τους δώσουν μια συνοπτική εκδοχή.
Η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει μια τάση που είχε ήδη ξεκινήσει
Η εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης δεν δημιούργησε αυτή την αλλαγή. Την επιταχύνει.
Όταν ένα chatbot μπορεί να συνοψίσει ένα βιβλίο μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, ο πειρασμός να παρακαμφθεί η πλήρης ανάγνωση γίνεται ακόμη μεγαλύτερος.
Το ερώτημα, όμως, δεν είναι αν μπορούμε να αποκτήσουμε πληροφορίες πιο γρήγορα. Είναι αν μπορούμε να αποκτήσουμε σοφία χωρίς τη διανοητική διαδικασία που απαιτεί η βαθιά ανάγνωση.
Η ιστορία της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας υπενθυμίζει ότι οι πολιτισμοί δεν χάνουν τη γνώση μόνο όταν καίγονται τα βιβλία τους.
Τη χάνουν και όταν παύουν να θεωρούν ότι αξίζει να τα διαβάσουν.
Add comment
Comments