Από τον χρυσό στο “τυπογραφείο”: Η ιστορία του χρήματος και η δύναμη των κεντρικών τραπεζών
Λίγες έννοιες στην οικονομία έχουν τόσο μεγάλη επιρροή όσο η προσφορά χρήματος. Παρότι οι περισσότεροι πολίτες τη συνδέουν απλώς με τα χαρτονομίσματα και τα κέρματα που κυκλοφορούν στην αγορά, στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα πολύ ευρύτερο μέγεθος που επηρεάζει την ανάπτυξη, τα επιτόκια, τον πληθωρισμό, τις επενδύσεις και τελικά το βιοτικό επίπεδο των πολιτών.
Η ιστορία των τελευταίων εκατό ετών δείχνει ότι οι μεγάλες οικονομικές κρίσεις, αλλά και οι μεγάλες περίοδοι πληθωρισμού, συνδέονται σχεδόν πάντα με σημαντικές μεταβολές στην ποσότητα του χρήματος που κυκλοφορεί στην οικονομία.
Τι θεωρείται χρήμα σήμερα
Στη σύγχρονη οικονομία, το χρήμα δεν περιορίζεται στα χαρτονομίσματα που βρίσκονται στα πορτοφόλια μας.
Περιλαμβάνει:
- Τα μετρητά σε κυκλοφορία.
- Τις καταθέσεις όψεως.
- Τους τραπεζικούς λογαριασμούς.
- Τις αποταμιεύσεις.
- Ορισμένα βραχυπρόθεσμα χρηματοπιστωτικά προϊόντα.
Για τον λόγο αυτό οι κεντρικές τράπεζες χρησιμοποιούν διαφορετικούς δείκτες μέτρησης.
M1
Το στενότερο μέτρο χρήματος, που περιλαμβάνει κυρίως μετρητά και λογαριασμούς άμεσης χρήσης.
M2
Περιλαμβάνει επιπλέον καταθέσεις ταμιευτηρίου και άλλες μορφές αποταμίευσης.
M3
Το ευρύτερο μέτρο, το οποίο ενσωματώνει και άλλα χρηματοπιστωτικά στοιχεία που λειτουργούν ως υποκατάστατα χρήματος.
Όσο ευρύτερος ο ορισμός, τόσο μεγαλύτερη η πραγματική εικόνα της ρευστότητας που διαθέτει μια οικονομία.
Πώς περάσαμε από τον χρυσό στο χρήμα χωρίς αντίκρισμα
Για αιώνες το χρήμα είχε φυσική αξία.
Τα χρυσά και ασημένια νομίσματα αποτελούσαν το ίδιο το χρήμα, ενώ αργότερα τα χαρτονομίσματα μπορούσαν να ανταλλαχθούν με συγκεκριμένη ποσότητα χρυσού.
Αυτό άλλαξε οριστικά το 1971.
Στις 15 Αυγούστου εκείνης της χρονιάς, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ρίτσαρντ Νίξον τερμάτισε τη δυνατότητα μετατροπής του δολαρίου σε χρυσό στην τιμή των $35 ανά ουγγιά.
Από εκείνη τη στιγμή ξεκίνησε η εποχή του λεγόμενου “fiat money”.
Πρόκειται για χρήμα που δεν στηρίζεται σε κάποιο πολύτιμο μέταλλο αλλά αποκλειστικά στην εμπιστοσύνη προς το κράτος και την κεντρική τράπεζα που το εκδίδουν.
Γιατί η ποσότητα χρήματος επηρεάζει τα πάντα
Το χρήμα συμμετέχει σχεδόν σε κάθε οικονομική συναλλαγή.
Όταν η ποσότητα χρήματος αυξάνεται:
- μειώνονται τα επιτόκια,
- αυξάνονται οι επενδύσεις,
- ενισχύεται η κατανάλωση,
- βελτιώνεται η οικονομική δραστηριότητα,
- αυξάνεται η απασχόληση.
- Οι επιχειρήσεις προσλαμβάνουν προσωπικό, επεκτείνουν την παραγωγή τους και η οικονομία επιταχύνει.
Όμως η διαδικασία αυτή έχει όρια.
Όταν η οικονομία φτάσει κοντά στις παραγωγικές της δυνατότητες, η υπερβολική αύξηση του χρήματος αρχίζει να μεταφράζεται σε αυξήσεις τιμών.
Με άλλα λόγια, σε πληθωρισμό.
Ο βασικός κανόνας της οικονομίας
Οι περισσότερες μεγάλες σχολές οικονομικής σκέψης διαφωνούν σε πολλά.
Συμφωνούν όμως σε ένα βασικό σημείο:
Όταν η προσφορά χρήματος αυξάνεται πολύ ταχύτερα από την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών, οι τιμές τελικά αυξάνονται.
Ο νομπελίστας οικονομολόγος Μίλτον Φρίντμαν το είχε συνοψίσει στη διάσημη φράση:
“Ο πληθωρισμός είναι πάντα και παντού νομισματικό φαινόμενο”.
Διαβάστε ακόμα: Τι είναι το bail-in και πώς λειτουργεί;
Ο μηχανισμός δημιουργίας χρήματος
Πολλοί πιστεύουν ότι μόνο οι κεντρικές τράπεζες δημιουργούν χρήμα.
Στην πραγματικότητα, το μεγαλύτερο μέρος του χρήματος δημιουργείται από τις εμπορικές τράπεζες.
Όταν μια τράπεζα χορηγεί δάνειο:
- δημιουργεί ταυτόχρονα μια νέα κατάθεση,
- αυξάνει το συνολικό χρήμα στην οικονομία.
Αυτό συμβαίνει μέσω του συστήματος κλασματικών αποθεματικών.
Για παράδειγμα, εάν μια τράπεζα διαθέτει €1.000 νέων αποθεματικών και το υποχρεωτικό ποσοστό διακράτησης είναι 10%, μπορεί να δανείσει τα €900 .
Τα 900 ευρώ θα καταλήξουν σε άλλη τράπεζα ως κατάθεση, η οποία θα δανείσει το 90% αυτών, και η διαδικασία συνεχίζεται.
Έτσι, τα αρχικά €1.000 μπορούν να μετατραπούν σε πολλαπλάσια ποσότητα χρήματος στην οικονομία.
Ο ρόλος της Fed
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Ομοσπονδιακή Τράπεζα (Fed) επηρεάζει την προσφορά χρήματος μέσω τριών βασικών εργαλείων:
- Επιτόκια
Η αύξηση των επιτοκίων περιορίζει τον δανεισμό και μειώνει τη δημιουργία νέου χρήματος.
Η μείωση των επιτοκίων έχει το αντίθετο αποτέλεσμα.
- Αγορές ομολόγων
Όταν η Fed αγοράζει κρατικά ομόλογα, διοχετεύει νέο χρήμα στο τραπεζικό σύστημα.
Όταν πουλά ομόλογα, απορροφά ρευστότητα.
- Δανεισμός τραπεζών
Η κεντρική τράπεζα μπορεί να αυξήσει ή να περιορίσει τη χρηματοδότηση προς τις εμπορικές τράπεζες.
Τα τρία μεγάλα κύματα πληθωρισμού στις ΗΠΑ
Η αμερικανική ιστορία προσφέρει ένα ενδιαφέρον συμπέρασμα.
Οι τρεις μεγαλύτερες πληθωριστικές περίοδοι του τελευταίου αιώνα προηγήθηκαν ή συνοδεύτηκαν από ισχυρή αύξηση της προσφοράς χρήματος:
1914 – 1920
Η περίοδος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
1939 – 1948
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και η μεταπολεμική ανασυγκρότηση.
1967 – 1980
Η μεγάλη πληθωριστική κρίση της δεκαετίας του 1970.
Και στις τρεις περιπτώσεις, η ταχύτερη αύξηση του χρήματος σε σχέση με την πραγματική παραγωγή οδήγησε τελικά σε έντονες αυξήσεις τιμών.
Οι μεγάλες κρίσεις και η συρρίκνωση του χρήματος
Η ιστορία δείχνει επίσης την αντίστροφη όψη.
Οι σοβαρότερες υφέσεις στις ΗΠΑ συνέπεσαν με απότομη μείωση της προσφοράς χρήματος.
Η χαρακτηριστικότερη περίπτωση ήταν η Μεγάλη Ύφεση του 1929.
Κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου η ποσότητα χρήματος μειώθηκε περίπου κατά ένα τρίτο.
Η συρρίκνωση αυτή θεωρείται σήμερα ένας από τους βασικούς λόγους που η ύφεση μετατράπηκε στη μεγαλύτερη οικονομική καταστροφή του 20ού αιώνα.
Γιατί οι κεντρικές τράπεζες παρακολουθούν πλέον περισσότερο τον πληθωρισμό παρά το χρήμα
Από τη δεκαετία του 1990 και μετά, οι περισσότερες κεντρικές τράπεζες εγκατέλειψαν τη στενή παρακολούθηση των νομισματικών μεγεθών.
Η προσοχή μετατοπίστηκε:
- στον πληθωρισμό,
- στα επιτόκια,
- στις προσδοκίες των αγορών.
Η Fed, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και οι περισσότερες μεγάλες κεντρικές τράπεζες θεωρούν πλέον ότι η σταθερότητα των τιμών αποτελεί τον βασικό τους στόχο.
Ωστόσο, η μεγάλη έκρηξη της προσφοράς χρήματος κατά την πανδημία και η πληθωριστική κρίση που ακολούθησε επανέφεραν στο προσκήνιο ένα παλιό ερώτημα:
Μήπως οι κεντρικές τράπεζες υποτίμησαν τη σημασία της ποσότητας χρήματος;
Το διαχρονικό μάθημα
Παρά τις αλλαγές στη θεωρία και την πρακτική της νομισματικής πολιτικής, το βασικό συμπέρασμα παραμένει το ίδιο.
Η προσφορά χρήματος δεν είναι απλώς ένας τεχνικός δείκτης που αφορά τους κεντρικούς τραπεζίτες.
Αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που καθορίζουν τον ρυθμό ανάπτυξης, το ύψος των επιτοκίων, την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών και την πορεία του πληθωρισμού.
Η οικονομική ιστορία του τελευταίου αιώνα δείχνει ότι όταν οι κυβερνήσεις και οι κεντρικές τράπεζες αγνοούν τις μεγάλες μεταβολές στην ποσότητα χρήματος, το αποτέλεσμα συνήθως είναι είτε ύφεση είτε πληθωρισμός.
Και αυτό είναι ένα μάθημα που εξακολουθεί να ισχύει, ακόμη και στην εποχή των ψηφιακών πληρωμών και της τεχνητής νοημοσύνης.
Add comment
Comments